Oddychanie przez usta u dziecka: przyczyny, chrapanie, migdałki, wpływ na zgryz i do kogo iść

Dlaczego dziecko oddycha przez usta?

Dziecko oddycha przez usta najczęściej dlatego, że przez nos przepływa za mało powietrza. Metaanaliza z 2021 roku wymienia wśród przyczyn powiększony migdałek gardłowy i przerost migdałków podniebiennych, polipy nosa, skrzywienie przegrody nosa, przerost małżowin nosowych i zapalenie zatok, a także alergie dróg oddechowych.

Cleveland Clinic dodaje do tej listy zwykłe przeziębienie i przewlekłe zapalenie zatok, które zatykają nos. U dzieci podkreśla rolę obrzękniętych lub zakażonych migdałków, które blokują drogi oddechowe.

Oddychanie przez usta ma też objawy, które łatwo przeoczyć. Cleveland Clinic wymienia nieświeży oddech, ślinienie się w czasie snu, suchość w ustach, chrypkę, chrapanie i uczucie stałego zmęczenia, a u dzieci także zmiany kształtu twarzy i to, że górne i dolne zęby przestają do siebie pasować.

Część dzieci oddycha przez usta także wtedy, gdy nos jest już drożny, bo utrwalił się nawyk. Amerykańskie Stowarzyszenie Mowy, Języka i Słuchu (ASHA) łączy otwarte usta w spoczynku z niedrożnością nosa, ale też z długim ssaniem smoczka lub palca po 3. roku życia.

Jak często dzieci oddychają przez usta? Dane z Polski

Oddychanie przez usta dotyczy co najmniej co dziesiątego dziecka, a w polskich danych prawie co piątego w czasie snu. Badanie populacyjne z lat 2011 do 2015, przeprowadzone w trzech średniej wielkości polskich miastach, objęło 4 837 dzieci w wieku około 7 lat.

W tym badaniu, według ankiet, nawykowe oddychanie przez usta w czasie snu dotyczyło 18,7% dzieci, a nawykowe chrapanie u 6,0%. Aż 79,3% chrapiących dzieci oddychało też przez usta, oba zjawiska były częstsze u chłopców i nie zależały od masy ciała.

Dzieci chrapiące i oddychające przez usta częściej chorowały na zapalenie zatok i uszu oraz częściej dostawały antybiotyki. Według zestawienia ASHA przewlekłe oddychanie przez usta dotyczy od 10,1% do 15,9% dzieci, zależnie od definicji i badanej grupy.

Dziecko śpi z otwartą buzią i chrapie: kiedy to sygnał bezdechu?

Dziecko, które śpi z otwartą buzią i regularnie chrapie, powinien ocenić pediatra, bo chrapanie bywa objawem obturacyjnego bezdechu sennego. Wytyczne Amerykańskiej Akademii Pediatrii (AAP) z 2012 roku zalecają, by o chrapanie pytać u wszystkich dzieci, a przy chrapaniu z innymi objawami wykonać badanie snu (polisomnografię).

Wytyczne Amerykańskiej Akademii Stomatologii Dziecięcej (AAPD) z 2024 roku wymieniają objawy z wywiadu i badania, które mogą wskazywać na bezdech senny u dziecka. Część z nich rodzic zauważa w nocy, a część w ciągu dnia:

• Chrapanie i zauważone przez domowników przerwy w oddychaniu.
• Niespokojny sen.
• Senność, rozdrażnienie lub kłopoty z zachowaniem i koncentracją w ciągu dnia.
• Moczenie nocne.
• Nosowy, przytłumiony głos, stale zatkany nos, powiększone migdałki widoczne w gardle.
• Zaburzenia wzrastania, które zauważa pediatra.

Oddychanie przez usta a zgryz: co mówią badania i gdzie są granice dowodów?

Oddychanie przez usta może sprzyjać niektórym wadom zgryzu, ale nie jest ich jedyną ani główną przyczyną. AAPD pisze, że utrudnione oddychanie nosem może przyczyniać się do wydłużenia dolnej części twarzy, zgryzu otwartego, zwiększonego nagryzu poziomego i wąskiego podniebienia.

Metaanaliza 10 badań z 2021 roku porównała zdjęcia cefalometryczne dzieci oddychających ustami i nosem. U oddychających ustami szczęka i żuchwa były obrócone ku tyłowi i w dół, płaszczyzna zgryzu bardziej stroma, górne siekacze bardziej wychylone, a drogi oddechowe węższe; pewność większości wyników autorzy ocenili jako umiarkowaną.

Te badania mają charakter obserwacyjny, więc pokazują związek, a nie dowodzą przyczyny. AAPD zaznacza też, że związek nawyków z rozwojem zębów i twarzy jest współwystępowaniem, a nie prostą zależnością przyczynową.

W opisach klinicznych pojawia się pojęcie twarzy adenoidalnej. Autorzy metaanalizy z 2021 roku opisują ją jako niedomknięte wargi, wąski łuk zębowy w kształcie litery V, wydłużoną przednią część twarzy i żuchwę obróconą ku tyłowi.

Przerost migdałka a zgryz: czy usunięcie migdałków zmienia rozwój twarzy?

Usunięcie przerośniętych migdałków może częściowo zmienić kierunek rozwoju zębów i twarzy, ale dowody są niepewne. Przegląd systematyczny 16 prospektywnych badań z 2017 roku, obejmujących 461 dzieci i osób z grup kontrolnych, opisał zmiany po usunięciu migdałka gardłowego lub podniebiennych.

Spójne w tych badaniach były: zmiana nachylenia siekaczy w kierunku prawidłowego, bardziej poziomy kierunek wzrostu żuchwy, poszerzenie górnego łuku zębowego i rzadszy zgryz krzyżowy boczny. Wyniki dotyczące nagryzu poziomego i pionowego były niespójne, a autorzy ocenili ryzyko błędu jako wysokie.

O usunięciu migdałków decyduje laryngolog, a nie ortodonta, i decyzja wynika przede wszystkim z oddychania. Wytyczne AAP zalecają usunięcie migdałków jako leczenie pierwszego wyboru u dzieci z bezdechem sennym i przerostem migdałków.

Do kogo z dzieckiem, które oddycha przez usta?

Z dzieckiem, które oddycha przez usta, zacznij od pediatry lub lekarza rodzinnego, który obejrzy nos i gardło i w razie potrzeby skieruje dalej. Cleveland Clinic radzi, by o sprawdzenie nosa i dróg oddechowych dziecka poprosić właśnie pediatrę, a leczenie kierować na przyczynę, która utrudnia oddychanie nosem.

Problem może zauważyć także dentysta podczas zwykłej kontroli. AAPD wymienia ocenę nawyków, zgryzu otwartego i problemów z drogami oddechowymi wśród celów badania już w okresie uzębienia mlecznego, a dentysta, który je zauważy, kieruje dziecko do lekarza.

AAPD podkreśla, że dzieciom oddychającym przez usta pomaga współpraca lekarzy i stomatologów, a ASHA opisuje zespół, w którym logopeda współpracuje z ortodontą i dentystą. Tabela pokazuje, który objaw zwykle prowadzi do którego specjalisty.

Co może zrobić ortodonta? Poszerzanie szczęki u dziecka oddychającego ustami

Ortodonta może poszerzyć zbyt wąską szczękę, co u części dzieci poprawia też oddychanie w czasie snu, ale nie zastępuje leczenia nosa i migdałków. ASHA wymienia poszerzanie szczęki jako sposób, w jaki ortodonta wspiera oddychanie nosem.

Metaanaliza 17 badań z 2017 roku objęła 314 dzieci w wieku średnio 7,6 roku z wąskim, wysoko wysklepionym podniebieniem i bezdechem sennym, leczonych szybkim poszerzaniem szczęki. Wskaźnik bezdechów i spłyceń oddechu (AHI) spadł średnio z 8,9 do 2,7 na godzinę, czyli o 70%, ale całkowite ustąpienie bezdechu uzyskano u 25,6% dzieci, u których dało się to ocenić.

Poprawa była większa u dzieci po usunięciu migdałków lub z małymi migdałkami (od 73% do 95%) niż u dzieci z dużymi migdałkami (61%). Autorzy podkreślają potrzebę badań z randomizacją i dłuższą obserwacją, bo bezdech u dziecka może też słabnąć z wiekiem.

Ćwiczenia mięśni ust i języka (terapia miofunkcjonalna) prowadzi logopeda, ale ASHA zaznacza, że potrzeba więcej badań nad jej długoterminowym wpływem na bezdech senny. Jak działa aparat do poszerzania szczęki i ile się go nosi, opisuje osobny artykuł.

Konsultacja ortodontyczna dziecka w DentalBlue

W DentalBlue w Białymstoku ortodonta ocenia zgryz dziecka, a zdjęcia, w tym cefalometrię i pantomogram, wykonuje własna pracownia radiologiczna kliniki. Leczenie planuje się cyfrowo na podstawie analizy cefalometrycznej. W cenniku kliniki pozycja „Konsultacja ortodontyczna” kosztuje 300 zł, „Cefalometria” 120 zł, a „Aparat Hyrax” 1 500 zł. Ocena nosa i migdałków należy do pediatry lub laryngologa. Ostateczny zakres i koszt ustala się na konsultacji, a ceny mogą się zmienić.