Aparat Hyrax: jak działa ekspander podniebienny, ile się go nosi i czego się spodziewać

Co to jest aparat Hyrax i jak działa?

Aparat Hyrax to stały ekspander podniebienny, czyli aparat do szybkiego poszerzania szczęki (ang. rapid maxillary expansion, RME). Składa się z metalowych pierścieni przyklejonych cementem do zębów bocznych i połączonej z nimi śruby pośrodku podniebienia, którą obraca się specjalnym kluczykiem.

Każdy obrót śruby rozsuwa dwie połowy szczęki w miejscu, w którym łączą się one pośrodku podniebienia, czyli w szwie podniebiennym. Ulotka szpitala NHS North Cumbria opisuje aparat jako 4 metalowe pierścienie połączone z konstrukcją ze śrubą pośrodku. Dopóki szew się nie zrośnie, możliwe jest poszerzenie kości, a nie tylko odchylenie zębów na boki.

Hyrax nie jest jedynym sposobem poszerzania łuku zębowego. U dzieci w wieku od 7 do 11 lat najmocniejsze dowody z przeglądu Cochrane z 2021 roku dotyczą aparatu quad-helix i zdejmowanych płytek ze śrubą. Wybór aparatu zależy od wieku, rodzaju wady i tego, czy problem dotyczy kości, czy samych zębów, co ocenia ortodonta.

Kiedy ortodonta zaleca poszerzanie szczęki u dziecka?

Głównym wskazaniem do poszerzania szczęki u dziecka jest zgryz krzyżowy boczny, czyli sytuacja, w której górne zęby boczne zagryzają do wewnątrz od dolnych, bo szczęka jest za wąska. Według przeglądu Cochrane z 2021 roku taki zgryz ma około 4% dzieci i nastolatków w Europie.

Wytyczne Amerykańskiej Akademii Stomatologii Dziecięcej (AAPD, 2024) zwracają uwagę, że zgryz krzyżowy po jednej stronie to najczęściej zwężenie szczęki po obu stronach, przy którym żuchwa przesuwa się w bok podczas zamykania ust. Wczesna korekta zgryzu krzyżowego z takim przesunięciem według AAPD wyraźnie poprawia funkcję i w dużej mierze usuwa asymetrię żuchwy.

Ulotka NHS Lothian z Edynburga wymienia też stłoczenie zębów, gdy brakuje dla nich miejsca, a przy cofniętym górnym łuku Hyrax bywa łączony z maską twarzową noszoną wieczorem i w nocy. Rodzaje wad zgryzu i ich częstość w Polsce opisuje osobny artykuł o wadach zgryzu.

Przegląd Cochrane obejmujący 31 badań z randomizacją i 1 410 dzieci i nastolatków ocenia, że Hyrax prawdopodobnie skutecznie koryguje zgryz krzyżowy boczny w porównaniu z samą obserwacją. U nastolatków w wieku od 12 do 16 lat Hyrax i aparat typu Haas działały podobnie, a między Hyraxem i ekspanderem opartym na zębach i kości nie wykazano różnicy.

Do jakiego wieku można poszerzyć szczękę aparatem Hyrax?

Aparat Hyrax poszerza kość, dopóki szew podniebienny się nie zrośnie; AAPD wskazuje, że ekspandery podniebienne można stosować do momentu zrośnięcia szwu. Wiek jest tylko przybliżeniem, bo szew dojrzewa u każdego w innym tempie.

Angelieri i wsp. (2013) opisali na zdjęciach tomografii CBCT pięć stadiów dojrzewania szwu, od A do E. Stadia A i B, bez oznak zrastania, obserwowali zwykle do 13. roku życia, stadium C głównie między 11. a 17. rokiem życia, a pełne zrośnięcie po 11. roku życia tylko u dziewcząt; wśród chłopców w wieku od 14 do 17 lat zrośnięcie w części podniebiennej miało 3 z 13.

U dorosłych szew jest zwykle zrośnięty, choć nie zawsze. W badaniu 78 dorosłych w wieku od 18 do 66 lat niezrośnięty szew miało 12% badanych, a ani płeć, ani wiek nie pozwalały tego przewidzieć (Angelieri i wsp., 2017), dlatego u starszych nastolatków i dorosłych decyzję poprzedza indywidualna ocena, czasem z tomografią CBCT.

Gdy szew jest zrośnięty, rozważa się poszerzanie wspomagane miniimplantami (MARPE) albo poszerzanie wspomagane chirurgicznie. Przegląd systematyczny Kapetanović i wsp. (2021) podaje średni odsetek powodzeń MARPE u osób od 16. roku życia na poziomie 92,5%, ale przy bardzo niskiej jakości dowodów i z działaniami niepożądanymi, takimi jak przechylenie zębów i ścieńczenie kości po stronie policzka.

Odmianą ekspandera jest Hybrid Hyrax, oparty jednocześnie na miniimplantach w podniebieniu i na zębach. Wilmes i wsp. (2010) opisują go jako skuteczny zwłaszcza wtedy, gdy przednie zęby nie nadają się do zakotwiczenia aparatu.

Ile nosi się aparat Hyrax? Etapy leczenia w tabeli

Aparat Hyrax nosi się zwykle kilka miesięcy: kilka tygodni aktywacji, a potem około 3 miesięcy stabilizacji, w czasie której aparat zostaje w ustach, ale śruby już się nie obraca. Tak opisują leczenie ulotki szpitali NHS w Edynburgu i w North Cumbria, a dokładny plan ustala ortodonta.

Przegląd systematyczny Barone i wsp. (2023) podaje, że aktywna faza poszerzania trwa zazwyczaj od około 2 do 4 tygodni. U dorosłych leczonych metodą MARPE średni czas poszerzania wynosił w badaniach od 20 do 126 dni (Kapetanović i wsp., 2021).

Jak aktywować aparat Hyrax i czego nie robić bez ortodonty?

Aparat Hyrax aktywuje się wyłącznie według planu ortodonty: ile razy dziennie, przez ile dni i do jakiej daty. W ulotce NHS Lothian te pola lekarz wypełnia dla każdego pacjenta osobno, a po wpisanej dacie nie wolno dalej obracać kluczyka, bo śruba może wypaść z aparatu.

W badaniach schematy aktywacji różniły się od jednej czwartej obrotu do trzech ćwierćobrotów na dobę (przegląd Barone i wsp., 2023). To opis badań, a nie instrukcja: tempo dobiera ortodonta do wady, wieku i rodzaju aparatu.

• Kluczyk wkłada się do otworu w śrubie do oporu i przesuwa w kierunku strzałki, ku tyłowi jamy ustnej, gdy dziecko ma głowę odchyloną do tyłu.
• Śruba na początku może chodzić ciężko; według ulotki NHS Lothian tak ma być i z czasem obraca się łatwiej.
• Silny ból albo inne niepokojące objawy to sygnał, by przerwać obracanie i zadzwonić do gabinetu.
• Obluzowany lub pęknięty aparat zgłasza się od razu, bez czekania na kolejną wizytę, a w weekend przerywa się obracanie do czasu kontaktu z gabinetem.

Dlaczego przy poszerzaniu pojawia się szpara między jedynkami?

Szpara między górnymi jedynkami (diastema) pojawia się w trakcie poszerzania, bo rozsuwają się dwie połowy szczęki, a razem z nimi siekacze. Ulotka NHS Lothian opisuje ją jako normalny objaw widoczny w pierwszych dniach, który powiększa się aż do zakończenia obracania śruby.

Szpara zamyka się później. Według ulotki NHS North Cumbria pojawia się często w pierwszych 2 tygodniach i znika, w okresie stabilizacji siekacze stopniowo zbliżają się do siebie, a pozostałe przerwy ortodonta domyka w dalszym leczeniu.

Taka przejściowa szpara to co innego niż przerwa między jedynkami u dorosłego albo przerwa związana z wędzidełkiem wargi, które opisuje osobny artykuł o diastemie.

Czy aparat Hyrax boli i jak z nim jeść, mówić i dbać o zęby?

Aparat Hyrax zwykle wywołuje ucisk lub ból w pierwszych dniach aktywacji, który potem słabnie. Przegląd systematyczny Barone i wsp. (2023) obejmujący 10 badań stwierdza, że ból jest częstym skutkiem poszerzania i zmniejsza się z czasem; w jednym z badań jakiś ból zgłosiło 98% pacjentów, najsilniejszy przy pierwszych sześciu obrotach.

Ból czuje się głównie w zębach, na których opiera się aparat: w jednym z badań przeglądu wskazało je 88,9% pacjentów, rzadziej zęby przednie, nos i głowę. Ulotka NHS North Cumbria dopuszcza zwykły lek przeciwbólowy, taki jak na ból głowy, stosowany zgodnie z ulotką leku, oraz wosk ortodontyczny na otarcia warg i policzków.

• Mowa może się zmienić na kilka dni, a pomaga w tym głośne czytanie w domu.
• Na początek sprawdza się miękkie jedzenie w małych kawałkach, bez twardych, lepkich i ciągnących się produktów; jabłka i marchew kroi się na kawałki.
• Między posiłkami najlepiej pić wodę lub mleko, bez napojów gazowanych, soków i napojów dla sportowców.
• Zęby myje się 2 razy dziennie pastą z fluorem i po posiłkach, a okolice pierścieni i śruby szczoteczką międzyzębową lub jednopęczkową.
• Na czas noszenia aparatu odpada gra na instrumentach dętych oraz obgryzanie paznokci i długopisów.

Ile kosztuje aparat Hyrax i czy jest na NFZ?

Cena aparatu Hyrax zależy od jego rodzaju oraz od badań i wizyt potrzebnych przed leczeniem i po nim. W cenniku kliniki DentalBlue pozycja „Aparat Hyrax” kosztuje 1 500 zł, „Hybrid Hyrax” 4 500 zł, a „Miniimplant ortodontyczny” 700 zł.

Przed założeniem aparatu potrzebna jest diagnostyka: w tym samym cenniku „Konsultacja ortodontyczna” kosztuje 300 zł, „Cefalometria” 120 zł, a „Plan leczenia z analizą cefalometryczną” 380 zł. Ostateczny zakres i koszt ustala się na konsultacji, a ceny mogą się zmienić; z czego składa się koszt całego leczenia, opisuje artykuł o cenie aparatu ortodontycznego.

Wykaz świadczeń ortodontycznych NFZ dla dzieci, czyli załącznik nr 6 do rozporządzenia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu leczenia stomatologicznego (t.j. Dz.U. 2025 poz. 615), obejmuje leczenie aparatami ruchomymi do ukończenia 12. roku życia i nie wymienia aparatów stałych, a Hyrax jest aparatem stałym (stan prawny na 24 października 2026).

Leczenie aparatem Hyrax w DentalBlue

W DentalBlue w Białymstoku leczenie ortodontyczne, w tym aparatami stałymi, planuje się cyfrowo, na podstawie analizy cefalometrycznej. Zdjęcie cefalometryczne, pantomogram i tomografię CBCT wykonuje własna pracownia radiologiczna kliniki, więc badania obrazowe szczęki, jeśli ortodonta uzna je za potrzebne, można zrobić na miejscu.

W cenniku ortodoncji są zarówno „Aparat Hyrax”, jak i „Hybrid Hyrax” oraz „Miniimplant ortodontyczny”. Pierwszym krokiem jest „Konsultacja ortodontyczna”, na której lekarz bada zgryz i ustala, jakie zdjęcia są potrzebne do planu leczenia.