Diastema, czyli przerwa między jedynkami: u dziecka, u dorosłego, wędzidełko i sposoby leczenia

Co to jest diastema i skąd się bierze?

Diastema to przerwa między zębami; tym słowem najczęściej określa się szparę między górnymi siekaczami przyśrodkowymi, czyli jedynkami. Przegląd w czasopiśmie Pediatric Dentistry podkreśla, że w uzębieniu mieszanym taka szpara jest zwykle częścią prawidłowego rozwoju, a utrzymująca się diastema może mieć kilka różnych przyczyn.

Od przyczyny zależy, czy szparę się obserwuje, czy leczy, i jaką metodą. Najczęściej wymienia się te z listy.

• Prawidłowy etap rozwoju u dziecka, zanim wyrżną się stałe siekacze boczne i kły.
• Małe lub brakujące siekacze boczne: wrodzony brak zęba stałego dotyczy od 4,4 do 13,4% ludzi, a stożkowate, zbyt małe górne dwójki około 1,8%; przy jednej takiej dwójce w ponad połowie przypadków brakuje dwójki po drugiej stronie.
• Szerokie, nisko przyczepione wędzidełko wargi górnej, które według przeglądów odpowiada tylko za część przypadków.
• Nawyki, takie jak ssanie kciuka, oraz ząb nadliczbowy tkwiący między jedynkami.
• U dorosłych wędrowanie zębów przy zapaleniu przyzębia (paradontozie).

Diastema u dziecka: kiedy czekać, a kiedy działać?

U dziecka diastemę zwykle się obserwuje, bo szpara między jedynkami często zmniejsza się sama, gdy wyrzynają się stałe siekacze boczne, a potem kły. Przegląd systematyczny z 2022 roku podaje, że fizjologiczna diastema może zamknąć się samoistnie po wyrznięciu stałych dwójek, a według wcześniejszego przeglądu przesuwanie zębów aparatem odkłada się zwykle do wyrznięcia stałych kłów.

Potwierdzają to dane o częstości: metaanaliza 77 badań wykazała, że diastema jest rzadsza w uzębieniu stałym niż w mieszanym, a w badaniu 738 nastolatków w wieku 12 i 13 lat z Pomorza Zachodniego szpary między zębami miało już tylko 2,7%.

Wcześniej warto działać, gdy szpara jest bardzo duża, gdy jedynka wyrzyna się nietypowo albo brakuje któregoś siekacza. Amerykańska Akademia Stomatologii Dziecięcej (AAPD) wymienia asymetryczne lub opóźnione wyrzynanie siekaczy i przetrwały mleczny siekacz jako sygnały, że między zębami może tkwić ząb nadliczbowy; potwierdza to zdjęcie rentgenowskie.

Wędzidełko a diastema: czy trzeba je podcinać?

Wędzidełko wargi górnej rzadko jest jedyną przyczyną diastemy, a samo jego podcięcie u dziecka szpary nie zamknie. AAPD nie zaleca zabiegu przed wyrznięciem stałych kłów i dopuszcza go dopiero po ortodontycznym zamknięciu szpary albo razem z leczeniem aparatem; sam wygląd wędzidełka nie jest wskazaniem.

Wędzidełko ma znaczenie przede wszystkim dla trwałości efektu. W klasycznym badaniu klinicznym szpary u pacjentów z nieprawidłowym wędzidełkiem wyraźnie częściej otwierały się ponownie po zamknięciu aparatem, a zabieg wykonany po zamknięciu zmniejszał ten problem; moment zabiegu wciąż nie jest jednak ustalony jednolicie. Rodzaje zabiegów i gojenie opisuje artykuł o podcięciu wędzidełka.

Diastema u dorosłego: nowa szpara to sygnał do kontroli dziąseł

Nowa szpara między zębami u dorosłego, której wcześniej nie było, wymaga przede wszystkim kontroli dziąseł i kości. Przegląd w Journal of Periodontology opisuje wędrowanie zębów jako częste powikłanie umiarkowanego i ciężkiego zapalenia przyzębia: dotyczy od 30 do 56% pacjentów periodontologicznych i często to właśnie ono skłania ich do wizyty.

Przyczyną jest utrata kości wokół zębów, nacisk tkanek objętych stanem zapalnym oraz siły wywierane przez język, wargi i zgryz. We wczesnym stadium zęby po leczeniu przyzębia czasem wracają na miejsce samoistnie, a w zaawansowanych przypadkach potrzebna jest współpraca periodontologa, ortodonty i protetyka.

Zamykanie takiej szpary aparatem zaczyna się dopiero po opanowaniu zapalenia przyzębia; Europejska Federacja Periodontologiczna (EFP) zaleca potem retencję i opiekę periodontologiczną przez całe życie. Objawy i leczenie choroby dziąseł opisuje artykuł o paradontozie.

Jak zamknąć diastemę? Porównanie metod

Diastemę zamyka się aparatem ortodontycznym, bondingiem kompozytowym lub licówkami, a wybór zależy od przyczyny szpary, wielkości i kształtu zębów oraz stanu dziąseł. Metody można łączyć: aparat ustawia zęby, a kompozyt dobudowany po leczeniu koryguje ich kształt. Tabela zestawia możliwości na podstawie przeglądów i badań klinicznych.

Szczególnym przypadkiem jest brak górnej dwójki. AAPD opisuje dwie drogi: przesunięcie kła na miejsce brakującego siekacza albo otwarcie miejsca pod późniejszą protezę lub implant. Pierwsza wymaga więcej ruchu zębów, druga mniej, ale lukę trzeba do czasu implantu utrzymać tymczasowym uzupełnieniem; według AAPD pacjenci zwykle wolą zamknięcie luki niż implant, a decyzję podejmuje się po ocenie kła, zgryzu, profilu i kości.

Leczenie diastemy aparatem: czy szpara wraca?

Diastema zamknięta aparatem ma skłonność do ponownego otwierania się, dlatego leczenie zawsze kończy się retencją. W badaniu 30 pacjentów szpara między jedynkami otworzyła się ponownie u 60% z nich, średnio o 0,49 mm, i częściej przy szparach początkowo szerszych, podczas gdy szpary między jedynkami a dwójkami pozostały stabilne.

Przegląd Cochrane z 2016 roku stwierdza, że niemal każda osoba po leczeniu ortodontycznym potrzebuje jakiejś formy retencji, a Brytyjskie Towarzystwo Ortodontyczne (BOS) zaleca noszenie aparatów retencyjnych długoterminowo. Retencję zapewnia na przykład cienki drut przyklejony od strony podniebienia, czyli retainer stały, albo przezroczysta nakładka; ich rodzaje opisuje artykuł o retencji po aparacie.

Bonding diastemy czy licówki: co mówią badania?

Bonding diastemy polega na dobudowaniu kompozytu do bocznych powierzchni zębów, tak by szpara zniknęła w sposób minimalnie inwazyjny. W badaniach poświęconych właśnie zamykaniu szpar kompozytem przetrwało 90,3% odbudów po 4 latach w jednym badaniu, około 93% po 4 latach w drugim i 96% przy średniej obserwacji ponad 7 lat w trzecim.

Z czasem wygląd kompozytu może się jednak pogarszać, zwłaszcza na brzegach; w najdłuższym z tych badań takie, zwykle naprawialne, zmiany pojawiały się częściej wraz z upływem lat, dlatego odbudowy wymagają kontroli. Licówki porcelanowe ulegają uszkodzeniom rzadziej: w badaniu z praktyki obserwowanym przez 10 lat roczny odsetek niepowodzeń wynosił po 5 latach 1,4% dla licówek ceramicznych wobec 3,9% dla kompozytowych, ale licówki wymagają opracowania szkliwa; pełne porównanie obu metod opisuje artykuł o licówkach i bondingu.

Ile kosztuje zamknięcie diastemy?

Koszt zamknięcia diastemy zależy od metody, liczby zębów, potrzeby wcześniejszego leczenia dziąseł lub aparatu oraz od retencji po leczeniu. Dlatego plan i wycenę przygotowuje się po badaniu.

W cenniku kliniki „Bonding 1 zęba” kosztuje 1 000 zł, a „Licówka pełnoceramiczna” 3 000 zł. „Konsultacja ortodontyczna” to 300 zł, „Retainer stały 1 łuk” 600 zł, a „Frenuloplastyka wędzideł (warga górna, dolna, policzkowe)” 600 zł. Ostateczny zakres i koszt ustala się na konsultacji, a ceny mogą się zmienić.

Jak to wygląda w DentalBlue

W DentalBlue w Białymstoku diastemę ocenia się pod kątem przyczyny, zanim zapadnie decyzja o metodzie. Klinika prowadzi ortodoncję, czyli aparaty stałe i nakładki Clear Aligner planowane cyfrowo na podstawie analizy cefalometrycznej, stomatologię estetyczną z bondingiem i licówkami oraz periodontologię, w której cenniku znajdują się zabiegi na wędzidełkach. Zdjęcia potrzebne do oceny zębów i kości wykonuje własna pracownia radiologiczna kliniki. Termin konsultacji można ustalić telefonicznie.