Smoczek a zgryz: do kiedy smoczek, jak ssanie kciuka wpływa na zęby i jak odzwyczaić dziecko

Jak smoczek i ssanie kciuka wpływają na zgryz?

Smoczek i ssanie kciuka wpływają na zgryz wtedy, gdy nawyk trwa długo. Amerykańska Akademia Stomatologii Dziecięcej (AAPD) wiąże długotrwałe ssanie nieodżywcze, czyli niezwiązane z jedzeniem, ze zgryzem otwartym przednim i zgryzem krzyżowym bocznym, i zaznacza, że zmiany mogą utrzymać się także po porzuceniu nawyku.

Zgryz otwarty przedni oznacza, że przy zaciśniętych zębach bocznych górne i dolne siekacze się nie stykają i zostaje między nimi szpara. W zgryzie krzyżowym bocznym górne zęby boczne zachodzą od wewnątrz za dolne. Przy ssaniu palca AAPD opisuje też wychylenie górnych siekaczy do przodu.

W niemowlęctwie te nawyki są naturalne. AAPD pisze, że ich wpływ na jamę ustną w tym okresie budzi niewielkie obawy, a znaczenie ma przede wszystkim czas trwania: metaanaliza 15 badań wykazała, że im dłużej dziecko ssie, tym większe ryzyko wady zgryzu.

Smoczek czy kciuk: co bardziej szkodzi zębom?

Smoczek i kciuk działają na zęby podobnie, ale nie identycznie. W metaanalizie z 2016 roku dzieci ssące smoczek częściej miały zgryz krzyżowy boczny niż dzieci ssące palec (ryzyko względne 1,42; 7 badań, 5 560 dzieci), a rzadziej nadmierne wysunięcie górnych siekaczy.

Amerykańskie Towarzystwo Stomatologiczne (ADA) zwraca uwagę na dwie praktyczne różnice. Smoczek bywa łatwiejszy do odstawienia niż kciuk, a dziecko, które tylko trzyma kciuk w buzi, szkodzi zębom mniej niż to, które ssie go energicznie.

W praktyce różnica między smoczkiem a kciukiem ma mniejsze znaczenie niż czas trwania nawyku. Przy obu ryzyko wady rośnie, im dłużej dziecko ssie, i dla obu AAPD wskazuje ten sam cel: zakończenie nawyku do 36. miesiąca życia.

Do kiedy smoczek? Co mówią zalecenia

Smoczek najlepiej odstawić około 3. roku życia: AAPD zaleca, by wizyty u dentysty pomagały rodzicom zakończyć nawyk ssania do 36. miesiąca życia lub wcześniej. Amerykańska Akademia Pediatrii (AAP) pisze, że intensywne ssanie po 2. do 4. roku życia może wpływać na kształt jamy ustnej i ustawienie zębów.

ADA podaje, że dzieci zwykle przestają ssać między 2. a 4. rokiem życia albo do czasu, gdy mają się wyrzynać stałe zęby przednie. To ważna granica, bo według AAP, jeśli dziecko przestanie ssać smoczek lub kciuk przed wyrznięciem stałych siekaczy, jest duża szansa, że zgryz skoryguje się sam. Stałe siekacze przyśrodkowe pojawiają się zwykle około 6. do 7. roku życia.

Smoczek w pierwszym roku życia: sen i karmienie piersią

W pierwszym roku życia smoczek ma uzasadnienie, które nie dotyczy zębów: AAP wymienia podawanie smoczka do snu wśród zaleceń zmniejszających ryzyko nagłej śmierci łóżeczkowej (SIDS), także wtedy, gdy smoczek wypadnie po zaśnięciu. Dane pochodzą głównie z badań kliniczno-kontrolnych, które pokazują związek, a nie dowodzą przyczyny, dlatego mówi się, że smoczek może zmniejszać to ryzyko.

Przy karmieniu piersią AAP radzi poczekać ze smoczkiem, aż karmienie dobrze się ułoży, co zwykle trwa 3 do 4 tygodni. Przegląd Cochrane z 2016 roku (1 302 niemowlęta) nie wykazał, by smoczek zmniejszał odsetek dzieci karmionych wyłącznie lub częściowo piersią do 4. miesiąca życia.

Zalecenie dotyczące snu obejmuje pierwszy rok, a zalecenie stomatologiczne mówi o odstawieniu smoczka około 3. roku życia, więc jedno nie przeczy drugiemu.

Jak odstawić smoczek i oduczyć dziecko ssania kciuka?

Odstawianie smoczka i oduczanie ssania kciuka lepiej działa z pochwałą niż z karą. AAP radzi na początku ignorować nawyk, bo większość dzieci porzuca go sama, a ostre słowa, wyśmiewanie i kary uznaje za nieskuteczne.

Popularne sposoby odstawiania smoczka, takie jak stopniowe ograniczanie go do pory snu czy oddanie go w zamian za prezent, nie zostały sprawdzone w badaniach; to rodzicielskie wskazówki, a nie metody o udowodnionej skuteczności. Przy ssaniu palca przegląd Cochrane z 2015 roku (6 badań, 252 dzieci) znalazł dowody niskiej jakości, że pomagają zarówno metody oparte na wzmocnieniach, jak i aparaty ortodontyczne zakładane na podniebienie.

AAP proponuje kilka prostych kroków:

• Chwal dziecko za czas bez smoczka lub kciuka, zamiast komentować każde ssanie.
• Prowadźcie razem tabelę z naklejkami i nagradzajcie kolejne dni bez nawyku drobną nagrodą.
• Przypominaj łagodnie, bez zawstydzania, zwłaszcza przy innych osobach.
• Gdy dziecko ssie z nudów, zaproponuj zajęcie dla rąk albo wspólną zabawę.
• Jeśli sposób wywołuje u dziecka strach lub napięcie, przerwij go i wróć do tematu później.

Kiedy z dzieckiem do dentysty lub ortodonty?

Z dzieckiem ssącym kciuk lub smoczek warto pójść do dentysty dziecięcego, gdy widać zmiany w ustawieniu zębów albo w kształcie podniebienia; tak radzi AAP. Ortodonta powinien obejrzeć zgryz najpóźniej w wieku 7 lat, jak zaleca Amerykańskie Stowarzyszenie Ortodontów (AAO), nawet bez widocznej wady.

Na NFZ leczenie aparatem ruchomym przysługuje dzieciom do ukończenia 12. roku życia. AAP wspomina, że gdy nawyk zmienił już podniebienie lub ustawienie zębów, stosuje się też aparaty zakładane w jamie ustnej, a o ich użyciu decyduje lekarz po badaniu. Etapy ortodoncji dziecięcej i rodzaje aparatów opisuje osobny artykuł. Sygnałem do wizyty są:

• Przednie zęby, które nie stykają się przy zaciśniętych zębach bocznych.
• Górne siekacze wyraźnie wysunięte do przodu.
• Żuchwa przesuwająca się na bok przy zamykaniu ust albo górne zęby boczne zachodzące za dolne.
• Nawyk ssania, który trwa nadal, gdy zaczynają się wyrzynać stałe siekacze.

Czy zgryz otwarty u dziecka cofnie się sam?

Zgryz otwarty u dziecka może cofnąć się sam, jeśli nawyk ssania skończy się odpowiednio wcześnie. AAP podaje, że gdy dziecko przestanie ssać przed wyrznięciem stałych zębów przednich, jest duża szansa na samoistną korektę zgryzu.

Nie ma jednak gwarancji. AAPD zaznacza, że zmiany mogą utrzymać się po porzuceniu nawyku, dlatego dziecko, które przestało ssać, a szpara między zębami się nie zmniejsza, powinien obejrzeć dentysta lub ortodonta. To on oceni, czy wystarczy obserwacja, czy potrzebne jest leczenie.

Jak to wygląda w DentalBlue

DentalBlue w Białymstoku prowadzi stomatologię dziecięcą, profilaktykę i ortodoncję. Na wizycie adaptacyjnej, która w cenniku kliniki kosztuje 250 zł, dentysta ogląda zęby dziecka, a rodzic może zapytać o nawyki takie jak smoczek czy kciuk. Leczenie ortodontyczne planuje się cyfrowo na podstawie analizy cefalometrycznej z własnej pracowni radiologicznej, a konsultacja ortodontyczna kosztuje 300 zł. Ostateczny zakres i koszt ustala się na wizycie, a ceny mogą się zmienić. Termin można ustalić telefonicznie.