Erozja szkliwa: czym różni się od ścierania i ubytków klinowych, czy szkliwo się odbudowuje i jak ją zatrzymać

Co to jest erozja szkliwa?

Erozja szkliwa to utrata twardych tkanek zęba wywołana kwasami, które nie pochodzą od bakterii, w odróżnieniu od próchnicy. Brytyjskie wytyczne profilaktyki Delivering better oral health (DBOH, aktualizacja z 2025 roku) definiują ją jako chemiczną utratę tkanek pod wpływem kwasów z zewnątrz, czyli z jedzenia i napojów, albo z wewnątrz organizmu, czyli z żołądka.

Erozja rzadko działa sama. DBOH podkreśla, że zużycie zębów ma zwykle wiele przyczyn naraz: erozja, ścieranie przy szczotkowaniu i kontakt zębów ze sobą działają razem i wspólnie zmieniają kształt zęba. Część zużycia jest naturalna z wiekiem, dlatego jego nasilenie ocenia się zawsze w odniesieniu do wieku pacjenta.

Zużycie zębów jest częste, ale u większości ludzi nie postępuje szybko. W angielskim badaniu dorosłych z 2009 roku jakieś zużycie miało 77% badanych, umiarkowane 15%, a ciężkie 2%, a w europejskim badaniu osób w wieku 18 do 35 lat zużycie erozyjne o co najmniej umiarkowanym nasileniu stwierdzono u 29% (Bartlett i wsp., 2013).

Erozja, abrazja, atrycja i abfrakcja: jak je odróżnić?

Erozja, abrazja, atrycja i abfrakcja różnią się przyczyną: erozję powoduje kwas, atrycję kontakt zębów ze sobą, abrazję szczoteczka, pasta lub twarde przedmioty, a abfrakcję przypisuje się przeciążeniom zgryzu. DBOH definiuje atrycję jako utratę tkanek przez kontakt ząb o ząb, a abrazję jako utratę spowodowaną przedmiotami innymi niż zęby, takimi jak szczoteczka czy twarde przedmioty.

Najwięcej sporów budzi abfrakcja. DBOH opisuje ją jako wcięcie przy brzegu dziąsła, kojarzone z energicznym szczotkowaniem, i nie zaleca używania tego pojęcia, a przegląd 28 badań klinicznych uznał rolę zgryzu w powstawaniu ubytków przy szyjkach za nieustaloną (Senna i wsp., 2012). Ubytki niepróchnicowe przy szyjkach, potocznie nazywane klinowymi, są przy tym bardzo częste: w przeglądzie 24 badań dotyczyły średnio 46,7% dorosłych (Teixeira i wsp., 2020).

Tabela zestawia cztery rodzaje zużycia. W praktyce jeden ząb często nosi ślady kilku z nich naraz, a o przyczynie przesądza dopiero badanie i rozmowa o nawykach.

Kwaśne napoje i refluks: skąd pochodzą kwasy niszczące szkliwo?

Kwasy niszczące szkliwo pochodzą najczęściej z napojów i jedzenia. DBOH wymienia napoje gazowane z wyjątkiem niesmakowej wody gazowanej, wino, napoje energetyzujące i izotoniczne, smoothie, herbaty owocowe, kwaśne cukierki, potrawy z octem oraz kwaśne owoce jedzone w dużych ilościach, a także niektóre leki, takie jak tabletki do żucia z witaminą C czy leki wziewne na astmę.

Metaanaliza 71 badań obserwacyjnych wiązała erozję z częstym jedzeniem kwaśnych potraw (iloraz szans 2,40), z napojami gazowanymi (1,43) i z cofaniem się treści żołądkowej (2,27); autorzy radzą, by u osób zagrożonych pytać przede wszystkim o objawy refluksu i dietę (Marschner i wsp., 2024). DBOH zaznacza przy tym, że owoców nie należy nikomu odradzać, chyba że zostały rozpoznane jako czynnik ryzyka.

Kwas z żołądka trafia do jamy ustnej przy refluksie, przy częstych wymiotach, także w ciąży, i przy zaburzeniach odżywiania. Międzynarodowy konsensus lekarzy, tak zwany konsensus montrealski, uznał, że u osób z chorobą refluksową erozje występują częściej, zwłaszcza na powierzchniach zębów od strony języka i podniebienia, a przegląd w International Journal of Dentistry (2012) zwraca uwagę, że dentysta bywa pierwszą osobą, która zauważa skutki refluksu bez typowych objawów. Wtedy przyczynę ustala i leczy lekarz, a dentysta chroni zęby.

Jak wygląda erozja szkliwa i jakie daje objawy?

Erozja szkliwa na początku wygląda jak utrata połysku: DBOH opisuje matową powierzchnię przypominającą szkło mrożone. Z czasem na zębach trzonowych pojawiają się zagłębienia odsłaniające zębinę, które mogą się łączyć, a na zębach przednich brzegi stają się cieńsze i krótsze; według DBOH zużycie jest częstsze od strony podniebiennej górnych siekaczy niż od strony wargi.

Częstym objawem jest nadwrażliwość na zimne i kwaśne, która według DBOH może pojawić się już przy niewielkim zużyciu, zwłaszcza przy szyjkach zębów. Nadwrażliwość sama w sobie nie oznacza jednak, że erozja postępuje; jej leczenie opisuje osobny artykuł o nadwrażliwości zębów. Lista zbiera sygnały, które warto pokazać dentyście.

• Matowa powierzchnia bez połysku, przypominająca szkło mrożone.
• Cieńsze i krótsze brzegi zębów przednich, spłaszczony kształt zęba.
• Zagłębienia na powierzchniach żujących trzonowców, w których odsłania się zębina.
• Zmiany od strony podniebienia górnych zębów, częstsze przy refluksie.
• Krótki ból na zimne lub kwaśne przy kilku zębach, często przy szyjkach.

Jak dentysta ocenia erozję: na czym polega wskaźnik BEWE?

Dentysta ocenia erozję w skali BEWE (Basic Erosive Wear Examination), opracowanej w 2008 roku jako prosty wskaźnik do codziennej praktyki. W każdej z sześciu części uzębienia zapisuje się wynik najbardziej zużytej powierzchni: 0 oznacza brak zużycia, 1 początkową utratę faktury szkliwa, 2 wyraźny ubytek obejmujący mniej niż połowę powierzchni, a 3 ubytek połowy powierzchni lub więcej.

Suma wyników wyznacza poziom ryzyka i dalsze postępowanie. Wynik do 2 oznacza zwykłą obserwację, od 3 do 8 niskie ryzyko z poradą dotyczącą diety i higieny, od 9 do 13 średnie, a od 14 wysokie; przy dwóch ostatnich szuka się przyczyny, rozważa działania z fluorem i dokumentuje zmiany zdjęciami lub modelami, a wizyty powtarza co 6 do 12 miesięcy. Autorzy zaznaczają, że progi wymagają jeszcze weryfikacji, a DBOH przy szybkim zużyciu zaleca częstsze kontrole.

Czy szkliwo się odbudowuje?

Szkliwo się nie odbudowuje: utraconego szkliwa organizm nie wytworzy na nowo. DBOH pisze, że remineralizacja jest możliwa tylko w szkliwie i tylko wtedy, gdy nie doszło do utraty mechanicznej, a gdy tkanka zostanie utracona, zużycie zęba staje się nieodwracalne.

To nie znaczy, że nic nie da się zrobić. Wczesną erozję można zatrzymać, ograniczając kontakt zębów z kwasami i wzmacniając powierzchnię fluorem; DBOH zaleca pastę z fluorem 2 razy dziennie, a przy erozji rozważenie pasty z fluorem lub z fluorem i związkiem cyny. Pasta nie wypełni jednak ubytku, który już powstał.

Czy myć zęby zaraz po kwaśnym posiłku i jak zapobiegać erozji?

Po zwykłym kwaśnym posiłku zęby można myć wtedy, kiedy jest to wygodne, bo nowsze dane nie potwierdzają, że czekanie z myciem chroni szkliwo. DBOH stwierdza, że nie ma mocnych dowodów, by pora szczotkowania miała duże znaczenie, a europejskie badanie młodych dorosłych nie wykazało, by odczekanie po śniadaniu wpływało na stopień zużycia zębów (Bartlett i wsp., 2013).

Wyjątkiem są wymioty. DBOH zaleca, by po wymiotach nie szczotkować zębów od razu, tylko przepłukać usta wodą. Popularna rada, by po każdym kwaśnym jedzeniu odczekać godzinę, nie ma mocnego oparcia w badaniach, dlatego DBOH nie zaleca jej wszystkim pacjentom. Zasady zapobiegania według DBOH zestawia lista.

• Pij napoje gazowane i kwaśne do posiłków, a nie małymi łykami przez cały dzień.
• Na co dzień wybieraj wodę, także niesmakową wodę gazowaną.
• Nie przetrzymuj kwaśnych napojów w ustach i nie przepłukuj nimi zębów; szeroka słomka może pomóc, choć dowody są słabe.
• Myj zęby 2 razy dziennie pastą z fluorem, delikatnie i bez mocno ściernych past.
• Jeśli masz częstą zgagę, refluks lub wymiotujesz, powiedz o tym lekarzowi i dentyście.

Jak leczy się erozję szkliwa i starte zęby?

Erozję szkliwa leczy się zależnie od nasilenia: wczesne zmiany obserwuje się i chroni, a wypełnienia, bonding, nakłady lub korony stosuje się dopiero wtedy, gdy ubytek jest głęboki, wrażliwy lub zmienia kształt zębów. Europejski konsensus ekspertów w sprawie ciężkiego zużycia zębów (Loomans i wsp., 2017) zaleca najpierw rozpoznanie przyczyny, profilaktykę i obserwację, a odbudowę odkładać tak długo, jak to możliwe.

Gdy odbudowa jest potrzebna i pacjent się na nią zgadza, konsensus zaleca podejście zachowawcze, jak najmniej inwazyjne, oparte na odbudowach adhezyjnych, czyli przyklejanych do zęba, takich jak kompozyt. Przy bardzo zaawansowanym zużyciu lekarz może zaplanować nakłady typu onlay albo korony, a nadwrażliwe odsłonięte szyjki można zabezpieczyć lakierem lub preparatem uszczelniającym.

W cenniku kliniki pozycja „Leczenie nadwrażliwości Duraphat za 1 ząb” kosztuje 40 zł, „Leczenie nadwrażliwości za 1 ząb preparat Tokujama” 100 zł, „Wypełnienie jednopowierzchniowe” 300 zł, a „Bonding 1 zęba” 1 000 zł. Ostateczny zakres i koszt ustala lekarz po badaniu, a ceny mogą się zmienić.

Na NFZ dorośli mają wypełnienia z cementów glasjonomerowych, a z kompozytu chemoutwardzalnego tylko w zębach przednich, od kła do kła; dzieci i młodzież do 18 lat mają też lakierowanie fluorem nie częściej niż raz na kwartał. Onlaye i korony nie są finansowane przez NFZ, a kompozyt światłoutwardzalny, z którego wykonuje się bonding, nie należy do koszyka dla dorosłych, z wyjątkiem osób z umiarkowaną lub znaczną niepełnosprawnością, gdy wynika to ze wskazań medycznych (stan prawny na 18 października 2026).

Jak to wygląda w DentalBlue

W DentalBlue w Białymstoku zużycie zębów ocenia lekarz podczas badania, a przyczyn szuka w rozmowie o diecie, nawykach i dolegliwościach żołądkowych. Klinika prowadzi profilaktykę, w tym fluoryzację, stomatologię estetyczną z bondingiem oraz protetykę, gdy zęby wymagają nakładów lub koron. „Wizyta bez bólu” (300 zł) obejmuje zdjęcie panoramiczne, konsultację, badanie i pisemny plan leczenia z cenami etapów. Klinika jest czynna od poniedziałku do piątku od 8:00 do 20:00 i w soboty od 8:00 do 16:00.