Lapisowanie zębów mlecznych: na czym polega, czy działa, dlaczego zęby czernieją i czy jest na NFZ

Na czym polega lapisowanie zębów?

Lapisowanie zębów to potoczna nazwa impregnacji zębiny preparatem srebra: dentysta nakłada płyn na zmienioną próchnicowo zębinę, a srebro i fluor zatrzymują postęp próchnicy. Tradycyjnie używano azotanu srebra, czyli lapisu, a dziś także fluorku diaminy srebra (SDF, od angielskiego silver diamine fluoride).

Jony srebra działają przeciwbakteryjnie, wiążąc się z błoną i ścianą komórkową bakterii, a fluor sprzyja remineralizacji, czyli odbudowie minerałów w zębinie; tak mechanizm opisuje przegląd z 2018 roku (Gao i wsp.). Zabieg nie odbudowuje kształtu zęba: ubytek zostaje, ale próchnica w nim przestaje być aktywna.

Według wytycznych Amerykańskiej Akademii Stomatologii Dziecięcej (AAPD) z 2017 roku nie trzeba przed nim usuwać próchnicy wiertłem. Kolejne etapy zabiegu z fluorkiem diaminy srebra wyglądają tak:

• Rozmowa z rodzicem i zgoda, ze szczególnym uprzedzeniem o czarnym przebarwieniu, możliwych plamach na skórze i ubraniu oraz potrzebie powtarzania.
• Usunięcie resztek jedzenia z ubytku i osłonięcie dziąseł, na przykład wałeczkami z waty.
• Osuszenie zęba i nałożenie małej ilości płynu mikropędzelkiem tylko na zmienioną powierzchnię.
• Suszenie powietrzem przez co najmniej minutę i usunięcie nadmiaru preparatu.
• Kontrola po 2 do 4 tygodniach, gdy to możliwe, i ponowne nałożenie preparatu, jeśli nie wszystkie zmiany zostały zatrzymane.

Azotan srebra czy fluorek diaminy srebra: czym się różnią?

Azotan srebra i fluorek diaminy srebra działają podobnie, ale azotan srebra nie zawiera fluoru, dlatego w nowszym protokole po nim nakłada się lakier z fluorkiem sodu. Według relacji z konferencji stomatologii dziecięcej opublikowanej przez Okręgową Izbę Lekarską w Łodzi (2023) azotan srebra przez wiele lat stosowano w polskiej stomatologii dziecięcej, w ostatniej dekadzie odszedł w cień z powodu przebarwień i pojawienia się nowych materiałów, a teraz wraca jako 25% azotan srebra z 5% lakierem z fluorkiem sodu.

Fluorek diaminy srebra to płyn o stężeniu 38%, zawierający według AAPD około 24 do 28% srebra i 5 do 6% fluoru. W 2021 roku Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) wpisała go na listę leków podstawowych, także dla dzieci, do leczenia próchnicy; nie wpisała go do zapobiegania próchnicy z powodu niepewnych danych o korzyści. Ta sama relacja OIL w Łodzi podaje, że w Polsce SDF może być w określonych warunkach stosowany w płynie lub jako lakier.

Tabela porównuje obie metody z wypełnieniem, czyli klasycznym leczeniem ubytku. Dane o skuteczności pochodzą z przeglądu systematycznego z 2016 roku, badania z randomizacją z 2020 roku i wytycznych AAPD.

Czy lapisowanie zębów działa? Co mówią badania

Lapisowanie zębów preparatami srebra skutecznie zatrzymuje próchnicę zębiny w zębach mlecznych, choć AAPD ocenia jakość tych dowodów jako niską. Przegląd systematyczny z 2016 roku (Gao i wsp.) objął 19 badań klinicznych, z czego 16 dotyczyło zębów mlecznych; w metaanalizie 8 badań z 38% fluorkiem diaminy srebra zatrzymanych zostało 81% aktywnych zmian (95% przedział ufności od 68 do 89%).

Wytyczne AAPD z 2017 roku szacują, że 2 lata po zabiegu, przy nakładaniu raz lub 2 razy w roku, zatrzymanych jest około 68% ubytków w zębach mlecznych. W dwóch badaniach z obserwacją co najmniej 30 miesięcy zmiany zatrzymywały się w 76% przy SDF i w 51% w grupach porównawczych. AAPD wydała zalecenie warunkowe, oparte na dowodach niskiej jakości, i wpisała zabieg w szerszy program leczenia próchnicy.

Azotan srebra przebadano w badaniu z randomizacją na 1 070 trzylatkach (Gao i wsp., 2020). Po 30 miesiącach nakładanie co pół roku 25% azotanu srebra z 5% lakierem fluorkowym zatrzymało średnio 3,7 powierzchni z próchnicą, a 38% SDF 3,6, co autorzy uznali za skuteczność co najmniej równą.

Według AAPD częstsze nakładanie zwiększa odsetek zatrzymanych zmian, a obecność płytki nazębnej go zmniejsza. Dlatego lapisowanie łączy się z myciem zębów pastą z fluorem i ograniczeniem cukru.

Czarne zęby po lapisowaniu: dlaczego tak się dzieje i czy to minie?

Czarne zęby po lapisowaniu to oczekiwany skutek zabiegu, a nie powikłanie: srebro trwale barwi na czarno zmienioną próchnicowo zębinę, a według AAPD widoczne przebarwienie jest wręcz oznaką zatrzymania próchnicy. Przebarwienie nie znika samo i utrzymuje się, dopóki ubytek nie zostanie odbudowany.

Preparat barwi też skórę, gdy na nią trafi, na kolor przypominający hennę; według AAPD ta plama znika w ciągu od 2 do 14 dni, bo srebro nie wnika w skórę właściwą. Na ubraniach i blatach plamy zostają na stałe.

W badaniu opinii rodziców cytowanym przez AAPD przebarwienie zębów bocznych akceptowano łatwiej niż przednich, a większość rodziców wolała je od sedacji lub znieczulenia ogólnego. Około jedna trzecia rodziców nie akceptowała go w żadnych okolicznościach, dlatego decyzję podejmuje się po rozmowie, najlepiej na podstawie zdjęć typowych przebarwień.

Gdy próchnica jest opanowana, a dziecko na to pozwala, zatrzymany ubytek można odbudować wypełnieniem, które zakryje przebarwienie. AAPD podaje, że wcześniejsze użycie SDF nie osłabia przyczepności wypełnienia kompozytowego do zębiny.

Kiedy lapisowanie zębów ma sens, a kiedy lepsze jest wypełnienie?

Lapisowanie zębów ma sens przede wszystkim u małych dzieci z wieloma aktywnymi ubytkami, które nie są w stanie współpracować przy wierceniu, oraz wtedy, gdy wszystkich ubytków nie da się wyleczyć od razu. Wypełnienie bywa właściwszym wyborem, gdy dziecko współpracuje, liczy się odbudowa kształtu zęba albo przebarwienie byłoby dla rodziny nie do przyjęcia.

Lapisowanie nie leczy zęba, w którym próchnica dotarła do miazgi. Ból samoistny, obrzęk, przetoka lub ropień oznaczają potrzebę innego leczenia: amputacji miazgi, leczenia kanałowego zęba mlecznego albo usunięcia, co opisuje artykuł o leczeniu zębów mlecznych.

• Dziecko z wysokim ryzykiem próchnicy i aktywnymi ubytkami w zębach przednich lub bocznych.
• Dziecko, które z powodu zachowania lub stanu zdrowia trudno leczyć klasycznie.
• Wiele ubytków, których nie da się opracować podczas jednej wizyty.
• Ubytki, które z innych powodów są trudne do leczenia wiertłem.
• Ubytki bez objawów zajęcia miazgi, czyli bez bólu samoistnego i bez ropnia.

Czy lapisowanie zębów jest szkodliwe?

Lapisowanie fluorkiem diaminy srebra wykonane przez dentystę, z osłoną dziąseł i w ilości zalecanej przez producenta, nie wiązało się w badaniach z poważnymi skutkami ogólnymi. AAPD podaje, że w badaniach klinicznych obejmujących ponad 4 000 małych dzieci nie opisano zgonów ani działań niepożądanych w całym organizmie, a jedna kropla SDF zawiera mniej fluoru niż 0,25 ml lakieru fluorkowego.

Sam azotan srebra jest substancją toksyczną i żrącą, co podkreśla przegląd z 2018 roku, dlatego nakłada się go punktowo, chroniąc dziąsła, skórę i oczy. AAPD wymienia też drobne działania niepożądane SDF: metaliczny lub gorzki smak, przejściowe przebarwienie skóry i podrażnienie błony śluzowej, które ustępowało w ciągu 48 godzin.

• Uczulenie na związki srebra jest przeciwwskazaniem do fluorku diaminy srebra.
• Preparatu nie nakłada się na odsłoniętą miazgę.
• Zęby z głębokimi ubytkami wymagają kontroli klinicznej i na zdjęciu rentgenowskim.
• Nie opisano ciężkich reakcji miazgi po zastosowaniu SDF.

Lapisowanie zębów na NFZ: czy jest refundowane?

Lapisowanie zębów mlecznych jest finansowane przez NFZ dzieciom i młodzieży do 18. roku życia jako „impregnacja zębiny” zębów mlecznych, rozliczana za każdy ząb. Świadczenie wymienia rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu leczenia stomatologicznego (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 615), także w wykazach dla dentobusów i gabinetów szkolnych; stan prawny na 24 października 2026.

Rozporządzenie nie określa, jakim preparatem wykonuje się impregnację, więc o rodzaj środka i liczbę wizyt warto zapytać lekarza. Lapisowanie nie wyklucza innych świadczeń dla dzieci na NFZ, takich jak lakierowanie zębów fluorem nie częściej niż raz na kwartał i wypełnienia zębów mlecznych.

Jak wygląda lapisowanie zębów w DentalBlue

W cenniku DentalBlue w Białymstoku pozycja „Lapisowanie 1 łuk” kosztuje 250 zł; cennik nie podaje, jakim preparatem wykonuje się zabieg, więc warto o to zapytać przed wizytą. Dzieci przyjmuje zespół stomatologii dziecięcej, a pozycja „Wizyta Adaptacyjna” kosztuje 250 zł. Gdy lekarz zaproponuje odbudowę zęba, „Wypełnienie w zębie mlecznym Kromoglass” kosztuje 250 zł, a „Wypełnienie kompozyt ząb mleczny” 270 zł. Gdy dziecko nie może współpracować przy koniecznym leczeniu, możliwe jest leczenie w znieczuleniu ogólnym we własnym oddziale anestezjologii, po łączonej konsultacji kwalifikacyjnej. Ostateczny zakres i koszt ustalane są na wizycie, a ceny mogą się zmienić.