Próchnica u dzieci: jak wygląda próchnica butelkowa, jak jej zapobiegać i jak leczy się zęby mleczne

Jak często próchnica występuje u dzieci w Polsce?

Próchnica u dzieci w Polsce jest częsta już przed przedszkolem: według ostatniego ogólnopolskiego badania (lata 2016 do 2019) ma ją 41,1% trzylatków, 76,8% pięciolatków i 85,1% siedmiolatków. Ciężką postać próchnicy wczesnego dzieciństwa stwierdzono u 20,9% trzylatków i 48,5% pięciolatków.

W województwie podlaskim odsetek dzieci z próchnicą rośnie z 32,0% w wieku 3 lat do 98,0% w wieku 18 lat, a próchnica zębów mlecznych zwiększa się 2,4 raza między 3. a 6. rokiem życia. Dzieci ze wsi chorują częściej niż dzieci z miast w każdej grupie wieku poza trzylatkami.

To najnowsze dostępne dane: Najwyższa Izba Kontroli ustaliła, że Ministerstwo Zdrowia nie kontynuowało ogólnopolskiego monitoringu po 2020 roku. Tabela pokazuje odsetek dzieci z próchnicą i średnią liczbę zębów z próchnicą, wypełnionych lub usuniętych z jej powodu (wskaźnik puwz dla zębów mlecznych, PUWZ dla stałych).

Co to jest próchnica butelkowa i jak wygląda?

Próchnica butelkowa to potoczna nazwa próchnicy wczesnego dzieciństwa, czyli każdej zmiany próchnicowej, także bez ubytku, w zębie mlecznym u dziecka przed 6. rokiem życia. Amerykańska Akademia Stomatologii Dziecięcej (AAPD) uznaje za postać ciężką każdą próchnicę na gładkiej powierzchni zęba przed 3. rokiem życia.

Pierwszym objawem bywają matowe, kredowobiałe plamy przy brzegu dziąsła na górnych siekaczach, które łatwo przeoczyć. Później plamy brązowieją, szkliwo się kruszy, a ząb zaczyna boleć przy jedzeniu słodkiego lub zimnego.

AAPD wymienia częste nocne karmienie na żądanie, butelką lub piersią, po 12. miesiącu życia jako zachowanie zwiększające ryzyko próchnicy. Nie jest to argument przeciw karmieniu piersią. Chodzi o to, żeby zęby nie pozostawały przez wiele godzin w kontakcie z mlekiem lub słodkim napojem bez mycia, i żeby porozmawiać o tym z dentystą, gdy dziecko często je w nocy.

Jaka pasta z fluorem dla dziecka i ile ppm?

Pasta z fluorem dla dziecka powinna mieć 1000 ppm fluoru od pierwszego zęba do 6. roku życia i 1450 ppm później, a różni się przede wszystkim ilością nakładaną na szczoteczkę. Tak zaleca Europejska Akademia Stomatologii Dziecięcej (EAPD, 2019), przy myciu zębów 2 razy dziennie.

Polscy eksperci (rekomendacje z 2019 roku) dopuszczają pastę 1450 ppm u dzieci od 3. do 6. roku życia z wysokim ryzykiem próchnicy i zalecają, by rodzic nadzorował mycie zębów do 8. roku życia; EAPD mówi o co najmniej 7 latach. Pasty 5000 ppm stosuje się wyłącznie z zalecenia dentysty, u osób powyżej 16. roku życia.

Co w domu najbardziej chroni zęby dziecka przed próchnicą?

Zęby dziecka przed próchnicą chronią przede wszystkim codzienne nawyki, a dopiero potem zabiegi w gabinecie. Próchnica powstaje, gdy bakterie płytki nazębnej przez długi czas mają dostęp do cukru, więc liczy się zarówno mycie zębów, jak i to, jak często dziecko je i pije coś słodkiego.

• Mycie zębów 2 razy dziennie pastą z fluorem, ostatni raz przed snem, i nic do jedzenia ani picia poza wodą po wieczornym myciu.
• Doczyszczanie zębów przez rodzica, także wtedy, gdy dziecko chce myć je samo.
• Woda do picia między posiłkami zamiast soków, słodzonych napojów i mleka smakowego.
• Stałe pory posiłków zamiast ciągłego podjadania, szczególnie słodyczy i słodkich przekąsek.
• Butelka bez mleka i soku przy zasypianiu, a przy częstym nocnym karmieniu rozmowa z dentystą o higienie.
• Wizyty kontrolne od pierwszego roku życia, na których dentysta ocenia ryzyko próchnicy i dobiera profilaktykę.

Lakowanie zębów u dzieci: kiedy i czy jest na NFZ?

Lakowanie zębów u dzieci jest finansowane przez NFZ (Narodowy Fundusz Zdrowia): pierwsze stałe trzonowce można zalakować raz do 8. roku życia, a drugie stałe trzonowce raz do 14. roku życia. Zabieg zamyka bruzdy na powierzchni żującej, w których szczoteczka nie sięga, i wykonuje się go wkrótce po wyrznięciu zęba, zanim zdąży w nim powstać próchnica.

Przegląd Cochrane z 2017 roku podaje, że po 24 miesiącach zęby zalakowane żywicą mają od 11 do 51% mniej powierzchni z próchnicą niż niezalakowane. Lakowanie bywa mylone z lakierowaniem, a to dwa różne zabiegi.

• Lakowanie: uszczelnienie bruzd zębów trzonowych płynnym materiałem, który twardnieje i zostaje na zębie.
• Lakierowanie (fluoryzacja lakierem): pokrycie zębów lakierem z fluorem, który wzmacnia szkliwo; na NFZ nie częściej niż raz na kwartał.
• Przegląd Cochrane z 2013 roku podaje dla lakierów fluorkowych około 43% mniej powierzchni z próchnicą, wypełnionych lub usuniętych w zębach stałych i 37% w zębach mlecznych.

Jak leczy się próchnicę zębów mlecznych?

Leczenie próchnicy zębów mlecznych zależy od jej zaawansowania: wczesne zmiany bez ubytku można zatrzymać, ubytek trzeba wypełnić, a próchnicę, która dotarła do miazgi, leczy się kanałowo albo przez usunięcie zęba. Zęby mleczne trzymają miejsce dla stałych, dlatego leczy się je tak samo poważnie.

Dla dzieci i młodzieży do 18. roku życia NFZ finansuje między innymi impregnację zębiny w zębach mlecznych, wypełnienia, amputację miazgi, kompozyt światłoutwardzalny w siekaczach i kłach oraz leczenie kanałowe każdego zęba.

• Wczesna zmiana bez ubytku (biała plama): fluor, poprawa mycia i diety, kontrola po kilku miesiącach.
• Impregnacja zębiny (lapisowanie): zatrzymanie próchnicy w zębie mlecznym preparatem, który zabarwia zmianę na ciemno.
• Ubytek w zębie: usunięcie zmienionej tkanki i wypełnienie, w razie potrzeby w znieczuleniu miejscowym.
• Próchnica w miazdze: leczenie kanałowe zęba mlecznego albo jego usunięcie i pilnowanie miejsca dla zęba stałego.

Kiedy leczenie zębów mlecznych odbywa się w narkozie?

Leczenie zębów mlecznych w narkozie, czyli w znieczuleniu ogólnym, jest wyjściem wtedy, gdy dziecko nie jest w stanie współpracować na fotelu, a zębów wymagających leczenia jest dużo. To decyzja medyczna po kwalifikacji stomatologiczno-anestezjologicznej, nie zamiennik profilaktyki.

Od 1 stycznia 2026 roku NFZ finansuje znieczulenie ogólne między innymi dzieciom do 3. roku życia, które nie współpracują mimo wizyt adaptacyjnych i sedacji farmakologicznej, a mają co najmniej 8 ubytków próchnicowych albo wymagają leczenia kanałowego lub usunięcia co najmniej 4 zębów, zabiegu chirurgicznego lub leczenia urazu. Pozostałe kryteria, w tym dla dzieci starszych i z niepełnosprawnością, opisuje osobny artykuł o leczeniu w narkozie na NFZ.

Kiedy pierwsza wizyta i co zapewnia NFZ w profilaktyce?

Pierwsza wizyta u dentysty powinna odbyć się w ciągu 6 miesięcy od wyrznięcia pierwszego zęba mlecznego, nie później niż w 12. miesiącu życia. Tak zalecają AAPD i Polskie Towarzystwo Stomatologii Dziecięcej.

NFZ przewiduje dla najmłodszych wizyty profilaktyczne w 6., 9. i 12. miesiącu życia oraz w 2. roku życia, z instruktażem higieny dla matki i profilaktyką fluorkową. Dziecko przed 6. rokiem życia ma też prawo do wizyty adaptacyjnej, która służy oswojeniu z gabinetem, a nie leczeniu.

Jak to wygląda w DentalBlue

DentalBlue w Białymstoku prowadzi stomatologię dziecięcą i profilaktykę: wizyty adaptacyjne, higienizację, lakowanie i fluoryzację. W cenniku kliniki wizyta adaptacyjna kosztuje 250 zł, lakowanie 1 zęba 220 zł, lakowanie z poszerzeniem 260 zł, lapisowanie 1 łuku 250 zł, a czyszczenie zębów z fluoryzacją 250 zł. Ostateczny zakres i koszt ustalane są na wizycie, a ceny mogą się zmienić.

Gdy dziecko nie jest w stanie współpracować na fotelu, leczenie może odbyć się w znieczuleniu ogólnym we własnym oddziale anestezjologii kliniki, po łączonej konsultacji kwalifikacyjnej. Uprawnienia do finansowania przez NFZ są sprawdzane przy tej kwalifikacji.