Afty w jamie ustnej: ile trwają, jak je leczyć i kiedy owrzodzenie wymaga wizyty u lekarza

Czym są afty i jak je odróżnić od innych zmian w jamie ustnej?

Afty to okrągłe lub owalne, płytkie i bolesne owrzodzenia błony śluzowej jamy ustnej, które pojawiają się najczęściej na wewnętrznej stronie warg, policzków i na języku. Gdy wracają regularnie, lekarze mówią o nawracającym aftowym zapaleniu jamy ustnej, które przegląd Akintoye i Greenberga (2014) nazywa najczęstszą chorobą przebiegającą z owrzodzeniami błony śluzowej jamy ustnej.

Szacunki częstości są rozbieżne: wspomniany przegląd podaje około 20% populacji przy rozpiętości od 5 do 50% w różnych badaniach, a polski przegląd Ślebiody i wsp. od 5 do 20%. W praktyce afty dotyczą nawet co piątej osoby. Zwykle zaczynają się w dzieciństwie lub w wieku nastoletnim, a mniej więcej co trzeci chory ma kogoś z aftami w rodzinie.

Afty nie są zaraźliwe i nie należy ich mylić z opryszczką wargową, na co zwraca uwagę brytyjska publiczna służba zdrowia NHS. Liczne owrzodzenia z gorączką, zwłaszcza u małego dziecka, mogą mieć inną przyczynę, opisaną niżej w części o aftach u dzieci.

Ile trwają afty? Rodzaje aft i czas gojenia

Drobne afty goją się zwykle w ciągu 1 do 2 tygodni i nie zostawiają blizn. NHS podaje, że owrzodzenia w jamie ustnej zwykle ustępują same w ciągu tygodnia lub dwóch, a przegląd Edgar i wsp. (2017) dla drobnych aft od 4 do 14 dni.

Rzadsze postacie trwają dłużej, a granice wielkości różnią się między autorami: Rogers (1996) za duże uznaje afty powyżej 5 mm, inni powyżej 10 mm. Tabela opiera się na podziale z przeglądu Edgar i wsp. Nazwa aft opryszczkowatych jest myląca, bo opisuje tylko ich wygląd, drobne skupiska, a nie zakażenie wirusem opryszczki.

Skąd się biorą afty?

Afty mają wiele możliwych czynników wywołujących i nie zawsze da się wskazać jeden. NHS oraz przeglądy Jurge i wsp. (2006) i Edgar i wsp. (2017) wymieniają przede wszystkim drobne urazy, stres, zmiany hormonalne, niedobory i niektóre choroby ogólne.

Część czynników da się ograniczyć, na przykład wygładzić ostrą krawędź zęba lub wypełnienia albo zmienić pastę. Inne, takie jak skłonność rodzinna czy zmiany hormonalne, pozostają poza kontrolą i wtedy celem jest łagodzenie kolejnych epizodów.

• Drobny uraz: przygryzienie policzka, ostra krawędź zęba lub wypełnienia, aparat ortodontyczny, źle dopasowana proteza, twarde jedzenie lub zbyt mocne szczotkowanie.
• Stres i zmęczenie.
• Zmiany hormonalne, na przykład w ciąży.
• Niedobory żelaza, witaminy B12, kwasu foliowego lub cynku; według Jurge i wsp. dotyczą nawet 20% chorych.
• Choroby ogólne: celiakia, choroba Leśniowskiego i Crohna, choroba Behçeta, zakażenie HIV.
• Niektóre leki, na przykład niesteroidowe leki przeciwzapalne lub nikorandyl.
• Rzucenie palenia, które u części osób wyzwala afty.
• Pasta do zębów z laurylosiarczanem sodu (SLS).

Jak leczyć afty w domu i co pomaga z apteki?

Leczenie aft łagodzi ból i może przyspieszyć gojenie, ale nie zapobiega kolejnym nawrotom. Przegląd przeglądów z 2026 roku (Al-Aizari i wsp.) podaje, że miejscowe kortykosteroidy i laser skracają czas bólu i gojenia, natomiast zapobieganie nawrotom pozostaje ograniczone.

NHS zaleca kilka prostych kroków, które zmniejszają podrażnianie owrzodzenia. Wśród środków z apteki NHS wymienia płukanki przeciwdrobnoustrojowe, leki przeciwbólowe w postaci tabletek, płukanek, żeli lub aerozoli, tabletki do ssania z kortykosteroidem oraz płukankę z soli fizjologicznej. Które z nich są dostępne bez recepty w Polsce i jak ich używać, podpowie farmaceuta, a w razie wątpliwości lekarz.

Pasta bez laurylosiarczanu sodu jest rozsądną próbą przy nawracających aftach. Przegląd Alli i wsp. (2019), oparty na 4 małych badaniach, wykazał mniej owrzodzeń, krótszy czas ich trwania i mniejszy ból, choć autorzy zaznaczają, że potrzeba dalszych badań.

• Używaj szczoteczki z miękkim włosiem.
• Jedz miękkie potrawy, a chłodne napoje pij przez słomkę.
• Unikaj bardzo ostrych, słonych i kwaśnych potraw oraz twardych przekąsek, takich jak grzanki czy chipsy.
• Unikaj bardzo gorących i kwaśnych napojów, na przykład soków owocowych.
• Wybierz pastę do zębów bez laurylosiarczanu sodu (SLS).

Afty u dziecka: kiedy to afty, a kiedy infekcja wirusowa?

Afty u dziecka wyglądają i goją się tak samo jak u dorosłych, ale liczne bolesne owrzodzenia z wysoką gorączką mają u małych dzieci często inną przyczynę. Typowym przykładem jest opryszczkowe zapalenie dziąseł i jamy ustnej, które według Medycyny Praktycznej dotyczy najczęściej dzieci do 4. roku życia: zaczyna się wysoką gorączką, zaczerwienieniem i obrzękiem dziąseł, a potem pojawiają się pęcherzyki i bolesne nadżerki.

Ostre objawy tej infekcji trwają około 5 do 7 dni, a zmiany goją się w około 2 tygodnie. Najczęstszym powikłaniem jest odwodnienie, bo dziecko z bólu odmawia jedzenia i picia, a czasem wymaga to leczenia w szpitalu. Podobnie mogą wyglądać choroba dłoni, stóp i ust, w której owrzodzeniom w jamie ustnej towarzyszy wysypka na dłoniach i stopach, oraz herpangina.

Dziecko z gorączką i licznymi owrzodzeniami w jamie ustnej powinien obejrzeć lekarz, a pilnie wtedy, gdy mało pije lub rzadziej oddaje mocz. W łagodzeniu bólu ważna jest ostrożność z preparatami z apteki: brytyjska agencja MHRA nie zaleca żeli do jamy ustnej z salicylanami u osób poniżej 16 lat, a amerykańska FDA wskazuje, że preparatów z benzokainą nie stosuje się u dzieci poniżej 2 lat. O leku przeciwbólowym dla dziecka decyduje lekarz lub farmaceuta.

Afty nawracające: jakie badania warto zrobić?

Przy aftach nawracających często lub o ciężkim przebiegu warto przez lekarza rodzinnego wykonać podstawowe badania krwi: morfologię, ferrytynę, witaminę B12 i kwas foliowy. Metaanaliza Mousavi i wsp. (2024) wykazała, że u osób z aftami częściej stwierdza się niedobór witaminy B12, niską ferrytynę i niską hemoglobinę.

Afty bywają też objawem chorób ogólnych. Przegląd Nieri i wsp. (2017) podaje, że u osób z celiakią afty występują częściej, choć związek u dorosłych jest niejasny. W chorobie Behçeta owrzodzeniom w jamie ustnej towarzyszą owrzodzenia narządów płciowych i zapalenie oka, dlatego NHS radzi zgłosić się do lekarza, gdy afty współistnieją z owrzodzeniami w innych miejscach albo z bolesnymi, obrzękniętymi stawami.

Leki ogólne stosuje się tylko w ciężkich lub opornych przypadkach, a przegląd Cochrane z 2012 roku nie wskazał jednego skutecznego leku tego typu. Suplementy mają sens wtedy, gdy badania potwierdzą niedobór, a nie jako próba na ślepo.

Kiedy afta wymaga wizyty u dentysty lub lekarza?

Owrzodzenie w jamie ustnej, które nie goi się dłużej niż 3 tygodnie, wymaga wizyty u dentysty lub lekarza. Tak zaleca NHS, a brytyjska wytyczna NICE NG12 traktuje niewyjaśnione owrzodzenie jamy ustnej trwające ponad 3 tygodnie jako powód do pilnej diagnostyki. Nie oznacza to, że zmiana jest nowotworem, ale ocenić ją może tylko badanie.

Dentysta lub lekarz powinien też obejrzeć każdą zmianę, która wygląda inaczej niż zwykłe afty. Leczenie zmian na błonie śluzowej jamy ustnej należy do świadczeń stomatologicznych finansowanych przez NFZ, a do dentysty z umową NFZ nie jest potrzebne skierowanie. Przy którymkolwiek z sygnałów z listy skontaktuj się z dentystą lub lekarzem.

• Owrzodzenie, które nie goi się dłużej niż 3 tygodnie.
• Zmiana inna niż dotychczasowe afty albo położona blisko gardła.
• Owrzodzenie, które krwawi, coraz bardziej boli lub otacza je narastające zaczerwienienie.
• Owrzodzenia także na skórze lub narządach płciowych albo bolesne, obrzęknięte stawy.
• Guzek, czerwona lub biało-czerwona plama na błonie śluzowej.
• U dziecka: wysoka gorączka, odmowa picia lub rzadsze oddawanie moczu.

Jak to wygląda w DentalBlue

W DentalBlue w Białymstoku owrzodzenie, które nie goi się lub wraca w tym samym miejscu, ocenia lekarz w czasie wizyty bez bólu, obejmującej zdjęcie panoramiczne, konsultację, badanie i pisemny plan leczenia; w cenniku kliniki kosztuje ona 300 zł. Jeśli afty powoduje ostra krawędź wypełnienia, pozycja „Korekta wypełnienia” kosztuje 100 zł. Ostateczny zakres i koszt ustala lekarz, a ceny mogą się zmienić. Gdy objawy wskazują na przyczynę ogólną, dalszą diagnostykę prowadzi lekarz rodzinny lub specjalista. Klinika jest czynna od poniedziałku do piątku od 8:00 do 20:00 i w soboty od 8:00 do 16:00.