Pantomogram zębów: co widać na zdjęciu, czy potrzebne jest skierowanie, co daje NFZ i ile kosztuje

Co to jest pantomogram i co na nim widać?

Pantomogram, czyli zdjęcie pantomograficzne zębów, to jedno dwuwymiarowe zdjęcie rentgenowskie całej jamy ustnej: wszystkich zębów, ich korzeni oraz kości szczęki i żuchwy. Ramię aparatu obraca się wokół głowy i rejestruje obraz rozłożony jak mapa, dlatego mówi się też o zdjęciu panoramicznym.

Według serwisu RadiologyInfo, prowadzonego przez amerykańskie towarzystwa radiologiczne ACR i RSNA, pantomogram pomaga rozpoznać zaawansowane choroby przyzębia, torbiele i guzy kości szczęk, zatrzymane zęby mądrości, zaburzenia stawów skroniowo-żuchwowych i zapalenie zatok. Służy też do planowania protez, aparatów ortodontycznych, usuwania zębów i implantów.

Wytyczne amerykańskiego towarzystwa stomatologicznego ADA i agencji FDA z 2012 roku wymieniają sytuacje, w których pantomogram u dorosłego najczęściej wnosi coś do diagnozy: podejrzenie zmian przy wierzchołkach korzeni, częściowo wyrżnięte zęby, ubytki próchnicowe, obrzęk i podejrzenie zębów zatrzymanych. U osób bez zębów badania znajdowały na pantomogramie nieprawidłowości u 30 do 50% pacjentów.

Czego nie widać na pantomogramie?

Pantomogram daje przegląd, a nie szczegóły pojedynczego zęba. RadiologyInfo zaznacza, że zdjęcie pokazuje ograniczone szczegóły zębów i tkanek miękkich, a z powodu krzywizny łuku obraz bywa lekko rozmyty, więc nie nadaje się do dokładnych pomiarów zębów i kości.

Wytyczne ADA i FDA podają, że zdjęcia wewnątrzustne są dokładniejsze od pantomogramu w ocenie urazów zębów, kształtu korzeni, ich resorpcji i chorób miazgi, a do wykrywania próchnicy na stykających się powierzchniach zębów wskazują zdjęcie skrzydłowo-zgryzowe jako metodę najbardziej efektywną. Dlatego po pantomogramie lekarz czasem dokłada zdjęcie pojedynczego zęba, opisane w artykule o RTG zęba.

Gdy odpowiedź zależy od trzeciego wymiaru, na przykład przy planowaniu implantu albo ocenie zęba zatrzymanego blisko nerwu, lekarz kieruje na stożkową tomografię komputerową (CBCT). Różnice między tymi badaniami i ich dawki opisuje osobny artykuł o tym, kiedy wybiera się CBCT, a kiedy pantomogram.

Jak wygląda badanie pantomograficzne?

Badanie pantomograficzne trwa krótko i nie wymaga specjalnego przygotowania, nie trzeba też przychodzić na czczo. Zakład Radiologii Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Białymstoku w informacji dla pacjentów również zalicza pantomogram do zdjęć, które nie wymagają przygotowania (stan na 24 października 2026).

• Przed badaniem zdejmij kolczyki, okulary, spinki i inne metalowe przedmioty z okolicy głowy, bo dają cienie na obrazie.
• Powiedz personelowi o ciąży albo o tym, że jej nie wykluczasz.
• Technik ustawia głowę na podpórkach, a do ust wkłada się zwykle podgryzak, dzięki któremu zęby układają się we właściwej pozycji.
• Badanie wykonuje się zwykle na stojąco, ale aparat można dostosować także do osoby siedzącej na wózku.
• Ramię aparatu obraca się wokół głowy przez około 12 do 20 sekund; w tym czasie się nie ruszaj, bo ruch rozmywa obraz i może wymagać powtórki.

Czy na pantomogram potrzebne jest skierowanie?

Tak, na pantomogram potrzebne jest skierowanie albo zlecenie, także wtedy, gdy płacisz za badanie prywatnie. Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie bezpiecznego stosowania promieniowania jonizującego stanowi, że badanie z użyciem promieniowania wykonuje się na podstawie skierowania lub zlecenia, a wyjątek dotyczy tylko stomatologicznych zdjęć wewnątrzustnych z aparatów służących wyłącznie do tego celu (§ 3 ust. 1 i 3, t.j. Dz.U. 2025 poz. 1288).

Skierować może lekarz albo lekarz dentysta: Prawo atomowe zalicza obu do lekarzy kierujących (art. 3 pkt 8a, t.j. Dz.U. 2026 poz. 1). Skierowanie zawiera cel i uzasadnienie badania, wstępne rozpoznanie i informacje potrzebne do jego wykonania, a w gabinecie z własnym aparatem badanie może zlecić dentysta, który cię bada.

Skierowanie nie jest formalnością. Prawo atomowe wymaga, by każde badanie z promieniowaniem było uzasadnione korzyścią dla pacjenta, a lekarz prowadzący badanie ocenia poprawność tego uzasadnienia (art. 33c i art. 33i). Stan prawny na 24 października 2026.

Pantomogram na NFZ: komu i jak często przysługuje?

Pantomogram na NFZ przysługuje dorosłym na potrzeby leczenia kanałowego, a wszystkim pacjentom przed leczeniem protetycznym, nie częściej niż raz na 5 lat. Dzieci i młodzież od 5. do 18. roku życia mają go w uzasadnionych medycznie przypadkach raz na 3 lata (rozporządzenie MZ, t.j. Dz.U. 2025 poz. 615).

U dzieci rozporządzenie wymienia podejrzenie nieprawidłowości rozwojowych zębów, zmian w kościach szczęk lub zapalenia przyzębia oraz szukanie ognisk zakażenia. Skierowanie w ramach NFZ wystawia lekarz dentysta ze specjalizacją lub w trakcie specjalizacji i uzasadnia w nim potrzebę badania, a świadczenie obejmuje opis wpisany do dokumentacji medycznej.

Tomografii CBCT wykaz świadczeń stomatologicznych NFZ nie obejmuje, co szerzej omawia artykuł o CBCT i pantomogramie. Stan prawny na 24 października 2026.

Czy pantomogram jest bezpieczny w ciąży i u dzieci?

Pantomogram daje małą dawkę promieniowania: według europejskich wytycznych Radiation Protection 172 typowa dawka efektywna wynosi od 2,7 do 24,3 µSv, zależnie od aparatu. Prawo atomowe obejmuje jednak szczególną ochroną kobiety w wieku rozrodczym, w ciąży i karmiące piersią oraz osoby poniżej 16. roku życia (art. 33e ust. 1).

Zgodnie z art. 33e ust. 2 Prawa atomowego lekarz kierujący i lekarz prowadzący uzyskują od kobiety informację o ciąży lub karmieniu piersią, o ile ma ona znaczenie dla danej procedury radiologicznej. RadiologyInfo również radzi zawsze mówić o możliwej ciąży; lekarz ocenia wtedy, czy zdjęcie jest potrzebne teraz, czy może poczekać, co szerzej opisuje artykuł o leczeniu zębów w ciąży.

U dzieci pantomogram pomaga ocenić rozwój zębów, co podkreślają wytyczne ADA i FDA. Do ust trafia tylko podgryzak, ale dziecko musi przez kilkanaście sekund stać nieruchomo, dlatego o wieku i sposobie badania decyduje lekarz. U nastolatków wytyczne ADA i FDA zalecają też ocenić obecność, położenie i stopień rozwoju zębów mądrości.

Jak odebrać wynik pantomogramu i czy dostanę opis?

Wynikiem pantomogramu jest obraz cyfrowy, który ocenia lekarz: Prawo atomowe zalicza kliniczną ocenę wyniku do zadań lekarza kierującego i prowadzącego (art. 33h ust. 2). W ramach NFZ świadczenie obejmuje przygotowanie opisu i wpisanie go do dokumentacji medycznej.

Zdjęcia cyfrowe przekazuje się i archiwizuje w standardzie DICOM, który odczyta inny gabinet (§ 3 ust. 4 rozporządzenia). Masz prawo do kopii dokumentacji, także na nośniku danych lub drogą elektroniczną, a pierwsze udostępnienie w danym zakresie jest bezpłatne (art. 27 i 28 ustawy o prawach pacjenta, t.j. Dz.U. 2024 poz. 581). Zdjęcia rentgenowskie przechowywane poza dokumentacją pacjenta placówka trzyma przez 10 lat od końca roku, w którym je wykonano (art. 29 ust. 1 pkt 2).

Zachowaj wynik i przynoś go na kolejne wizyty. Przepisy o ochronie radiologicznej każą ograniczać badania niepotrzebnie powtarzane (art. 33d ust. 2 Prawa atomowego), a aktualne zdjęcie z innego gabinetu czasem wystarcza do zaplanowania leczenia.

Ile kosztuje pantomogram?

Cena pantomogramu zależy od zakresu zdjęcia. W cenniku kliniki pozycja „Pantomogram” kosztuje 120 zł, a „Pantomogram wycinek”, czyli zdjęcie wybranego fragmentu łuku, 60 zł.

Pantomogram jest też częścią pierwszej wizyty: „Wizyta z bólem” (340 zł) obejmuje zdjęcie panoramiczne, konsultację, badanie i zniesienie bólu, a „Wizyta bez bólu” (300 zł) zdjęcie panoramiczne, konsultację, badanie i pisemny plan leczenia. Ostateczny zakres badań i koszt ustala lekarz na konsultacji, a ceny mogą się zmienić.

Pantomogram w DentalBlue

DentalBlue w Białymstoku ma własną pracownię radiologiczną, w której wykonuje się pantomogram, tomografię CBCT, cefalometrię, zdjęcia zatok i zdjęcia wewnątrzustne, więc po zdjęcie nie trzeba jechać nigdzie indziej. W zespole kliniki pracują elektroradiolodzy. Pantomogram jest częścią „Wizyty z bólem” i „Wizyty bez bólu”, a o tym, czy potrzebne są dodatkowe zdjęcia, decyduje lekarz po badaniu.