Rak jamy ustnej: objawy, które warto pokazać dentyście, czynniki ryzyka i jak przebiega diagnostyka

Jakie objawy może dawać rak jamy ustnej?

Rak jamy ustnej może dawać o sobie znać zmianą, która nie znika. Objawy z listy wymieniają brytyjska publiczna służba zdrowia NHS, organizacja Cancer Research UK i amerykański instytut badań stomatologicznych NIDCR. NHS i brytyjska wytyczna NICE za sygnał do pilnej oceny uznają owrzodzenie, które nie goi się dłużej niż 3 tygodnie, a NIDCR radzi pokazać każdy z tych objawów, jeśli trwa dłużej niż 2 tygodnie.

Te same objawy są bardzo częste i zwykle mają inne, łagodniejsze przyczyny. Cancer Research UK pisze wprost, że większość osób z takimi objawami nie ma raka jamy ustnej ani gardła; chodzi o to, by zmianę, która nie mija, obejrzał dentysta lub lekarz.

• Owrzodzenie w jamie ustnej, które nie goi się dłużej niż 3 tygodnie.
• Biała, czerwona albo biało-czerwona plama na błonie śluzowej.
• Guzek lub zgrubienie w ustach, na wardze albo na szyi.
• Drętwienie języka lub innej części jamy ustnej, nietypowe krwawienie.
• Ruchomy ząb bez wyraźnej przyczyny albo obrzęk szczęki, przez który proteza przestaje pasować.
• Ból lub trudność przy połykaniu, chrypka, która nie mija, utrata masy ciała bez odchudzania.

Czy każda zmiana w jamie ustnej jest groźna?

Nie. Większość zmian w jamie ustnej ma łagodne przyczyny: NHS podkreśla, że owrzodzenia rzadko są objawem czegoś poważnego, a zwykle powstają od przygryzienia policzka, źle dopasowanej protezy, aparatu, szorstkiego wypełnienia albo ostrej krawędzi zęba i goją się same w ciągu 1 do 2 tygodni. Afty i ich leczenie opisujemy w osobnym artykule.

Granicą, po której zmianę trzeba pokazać dentyście lub lekarzowi, są około 3 tygodnie. NICE zaleca pilną diagnostykę przy niewyjaśnionym owrzodzeniu jamy ustnej trwającym ponad 3 tygodnie, a pilną ocenę przez dentystę przy guzku na wardze lub w ustach oraz przy czerwonej albo czerwono-białej plamie.

Co zwiększa ryzyko raka jamy ustnej?

Krajowy Rejestr Nowotworów wymienia jako czynniki ryzyka nowotworów wargi, jamy ustnej i gardła drażnienie błony śluzowej dymem tytoniowym i mocnym alkoholem, zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV), słońce w przypadku wargi, przewlekłe drażnienie przez źle dopasowane protezy lub ukruszone zęby oraz dietę ubogą w warzywa i owoce.

NIDCR dodaje, że większość nowotworów części ustnej gardła wiąże się z zakażeniem HPV, a ryzyko rośnie z wiekiem, zwłaszcza po 40. roku życia. NHS wymienia też żucie tytoniu, przebytą wcześniej chorobę nowotworową, osłabioną odporność i leukoplakię. Wpływ palenia i innych wyrobów nikotynowych na zęby i dziąsła opisujemy w osobnym artykule.

Czynnik ryzyka nie oznacza choroby, a brak czynników ryzyka nie zwalnia z pokazania zmiany, która nie mija. Zmianę, która nie goi się przez 3 tygodnie, warto pokazać dentyście także wtedy, gdy nie palisz i nie pijesz alkoholu.

Ile osób w Polsce choruje na nowotwory jamy ustnej?

Według Krajowego Rejestru Nowotworów w 2023 roku w Polsce rozpoznano 4 482 nowotwory złośliwe wargi, jamy ustnej i gardła, z czego 3 147 u mężczyzn i 1 335 u kobiet, a zmarło na nie 3 090 osób. Stanowiły 3,2% wszystkich nowotworów złośliwych rozpoznanych u mężczyzn i 1,4% u kobiet.

Ta liczba obejmuje łącznie wargę, jamę ustną i gardło, bo tak grupuje je rejestr; arkusz informacyjny nie podaje osobnej liczby dla samej jamy ustnej. Nowotwory te rozpoznano u ponad dwa razy większej liczby mężczyzn niż kobiet.

Leukoplakia, erytroplakia i liszaj płaski: czym są zmiany przedrakowe?

Zmiany potencjalnie złośliwe, nazywane potocznie przedrakowymi, to stany błony śluzowej, które zwiększają ryzyko raka wargi lub jamy ustnej. Ich listę zaktualizowali w 2020 roku eksperci ośrodka współpracującego ze Światową Organizacją Zdrowia (WHO); należą do niej między innymi leukoplakia, erytroplakia, proliferacyjna leukoplakia brodawkowata i liszaj płaski jamy ustnej.

Leukoplakia to biała plama lub plamy w jamie ustnej, a liszaj płaski daje zwykle białe zmiany na dziąsłach, języku lub policzkach, czasem z pieczeniem przy jedzeniu; liszaj nie jest zaraźliwy. Erytroplakia to czerwona plama na błonie śluzowej, a NICE zaleca, by czerwoną lub czerwono-białą plamę pilnie ocenił dentysta.

Przegląd 92 badań podaje, że w raka przeszło łącznie 7,9% takich zmian: 1,4% przy liszaju płaskim, 9,5% przy leukoplakii i 33,1% przy erytroplakii (Iocca i wsp., 2020). Oznacza to, że w badaniach większość leukoplakii i liszajów nie przeszła w nowotwór, a NHS przy leukoplakii zaleca regularne kontrole nawet wtedy, gdy leczenie nie jest potrzebne.

Co robi dentysta, gdy zobaczy niepokojącą zmianę?

Badanie jamy ustnej u dentysty obejmuje nie tylko zęby. Brytyjskie zalecenia dla zespołów stomatologicznych przewidują przy każdej wizycie kontrolnej obejrzenie i obmacanie jamy ustnej oraz okolicy twarzy i szyi, a NIDCR opisuje, że dentysta ogląda twarz, szyję, wargi, wnętrze jamy ustnej i tylną ścianę gardła.

Przeglądy Cochrane nie znalazły wystarczających dowodów, by zalecać masowe badania przesiewowe całej populacji, ale podkreślają, że dentyści powinni zachowywać czujność. Czułość zwykłego badania wzrokiem i dotykiem wahała się w tych badaniach od 50 do 99%, przy niskiej pewności dowodów.

Gdy zmiana budzi wątpliwości, dentysta kieruje pacjenta na dalszą diagnostykę, w tym biopsję. NHS opisuje biopsję jako pobranie małego fragmentu tkanki ze zmienionego miejsca do badania; dopiero ocena tej tkanki pod mikroskopem, czyli badanie histopatologiczne, pozwala odróżnić zmianę łagodną od nowotworu.

Karta DiLO: kto ją wystawia i co daje?

Karta diagnostyki i leczenia onkologicznego (karta DiLO) pozwala przejść diagnostykę i leczenie onkologiczne na NFZ bez osobnych skierowań. Według ustawy o Krajowej Sieci Onkologicznej, w brzmieniu obowiązującym od 11 sierpnia 2026 roku, kartę wystawia lekarz podstawowej opieki zdrowotnej, lekarz udzielający ambulatoryjnych świadczeń specjalistycznych albo lekarz w szpitalu lub w programie zdrowotnym (stan prawny na 18 października 2026).

Leczenie stomatologiczne jest w ustawie o świadczeniach osobnym rodzajem świadczeń i nie ma go w tym wyliczeniu, dlatego dentysta, który podejrzewa nowotwór, kieruje pacjenta dalej, na przykład do lekarza rodzinnego albo do poradni specjalistycznej. Do onkologa w ramach NFZ skierowanie nie jest potrzebne, a NFZ podkreśla, że karty nie wystawi lekarz w prywatnym gabinecie bez umowy z Funduszem.

Ustawa przewiduje, że karta jest dokumentem elektronicznym, a na dotychczasowych zasadach, także w formie papierowej, można ją wystawiać do 31 grudnia 2026 roku; NFZ zapowiada pełne przejście na e-DiLO od stycznia 2027 roku. Według NFZ pierwsza wizyta u specjalisty po wystawieniu karty powinna odbyć się w ciągu 14 dni, a diagnostyka nie powinna trwać dłużej niż 7 tygodni.

Jak to wygląda w DentalBlue

W DentalBlue w Białymstoku zmianę w jamie ustnej, która nie goi się lub budzi wątpliwości, ocenia lekarz w czasie wizyty bez bólu, obejmującej zdjęcie panoramiczne, konsultację, badanie i pisemny plan leczenia; w cenniku kliniki kosztuje ona 300 zł, a samo „Badanie stomatologiczne” 200 zł. W cenniku są też pozycje „Usunięcie zmiany na błonie śluzowej” (500 zł) i „Badanie histopatologiczne” (100 zł). Zabiegi chirurgiczne wykonuje się w znieczuleniu miejscowym albo, u pacjentów zakwalifikowanych, w znieczuleniu ogólnym. Ostateczny zakres i koszt ustala lekarz, a ceny mogą się zmienić. Leczenie onkologiczne prowadzą wyspecjalizowane ośrodki, do których prowadzi opisana wyżej ścieżka.