Zapalenie ślinianki: objawy, kamień w śliniance, leczenie i kiedy obrzęk wymaga pilnej pomocy

Gdzie są ślinianki i co może im dolegać?

Ślinianki to gruczoły, które wytwarzają ślinę i odprowadzają ją przewodami do jamy ustnej. Człowiek ma trzy pary dużych ślinianek: przyuszne, podżuchwowe i podjęzykowe, a do tego od kilkuset do tysiąca małych gruczołów ślinowych w błonie śluzowej jamy ustnej i gardła, jak opisuje serwis Medycyny Praktycznej.

Ślinianka przyuszna leży przed uchem i nieco poniżej niego, a jej przewód uchodzi na wewnętrznej stronie policzka, naprzeciwko drugiego górnego zęba trzonowego. Ślinianka podżuchwowa leży pod żuchwą, a jej przewód uchodzi pod językiem, obok wędzidełka. Ślinianka podjęzykowa odprowadza ślinę głównie wieloma drobnymi przewodami w dnie jamy ustnej, a tylko czasem ma też większy przewód, który uchodzi razem z przewodem podżuchwowym.

Najczęstsze choroby dużych ślinianek to zakażenia, czyli zapalenie ślinianki, oraz kamica ślinianek, czyli złogi w przewodach. Według Medycyny Praktycznej kamica jest drugą co do częstości chorobą ślinianek po śwince. Położenie obrzęku podpowiada, który gruczoł choruje: przy przyusznicy puchnie policzek przed uchem, przy śliniance podżuchwowej okolica pod żuchwą.

Jakie objawy daje zapalenie ślinianki?

Zapalenie ślinianki daje zwykle bolesny obrzęk policzka, okolicy przed uchem lub pod żuchwą, ból przy żuciu i czasem gorączkę. Cleveland Clinic wymienia też suchość w ustach, nieprzyjemny smak lub uczucie piasku w ustach oraz ropę wypływającą do jamy ustnej z ujścia przewodu.

Obraz zależy od przyczyny. Przy kamicy obrzęk i ból narastają przy jedzeniu i słabną po posiłku, przy śwince obrzęk zaczyna się zwykle po jednej stronie i po kilku dniach obejmuje drugą, a przy zakażeniu bakteryjnym ślinianka jest obrzęknięta i tkliwa, a z ujścia jej przewodu może wypływać ropa. Medycyna Praktyczna dodaje, że zakażeniu towarzyszą często powiększone węzły chłonne.

Obrzęk obu ślinianek przyusznych, zwłaszcza nawracający, każe szukać innych przyczyn. Lekarze odpowiadający w serwisie Medycyny Praktycznej wymieniają wtedy między innymi zespół Sjögrena, sarkoidozę i zbyt gęstą ślinę, a w diagnostyce poza laryngologiem uczestniczą czasem reumatolog i okulista.

Skąd się bierze zapalenie ślinianki?

Częstą przyczyną nagłego zapalenia ślinianki jest zakażenie bakteryjne, a według Cleveland Clinic najczęściej wywołuje je gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus). Bakterie łatwiej wnikają do gruczołu, gdy ślina płynie słabo, na przykład przy odwodnieniu albo gdy przewód blokuje kamień lub zwężenie.

Cleveland Clinic wymienia jako czynniki ryzyka wiek powyżej 50 lat, zwłaszcza u osób z kamicą, suchość w ustach, także wywołaną lekami, odwodnienie, niedożywienie oraz niedawno przebytą chorobę lub operację. Zapalenie ślinianek wywołują też wirusy, między innymi wirus świnki, grypy i wirus Epsteina i Barr, a gruczoły ślinowe uszkadza również zespół Sjögrena, choroba autoimmunologiczna.

Świnka (nagminne zapalenie przyusznic) to choroba wirusowa, w której według Medycyny Praktycznej gorączka 38 do 39,5°C trwa 3 do 4 dni, a obrzęk przyusznic pojawia się najpierw po jednej stronie, po 1 do 3 dniach często po obu. U 20 do 40% zakażonych przebiega bez objawów, a leczenie jest wyłącznie objawowe, bo antybiotyki na wirusa nie działają.

NHS zaleca, by osoba ze świnką nie chodziła do pracy, szkoły ani przedszkola przez co najmniej 5 dni od pojawienia się obrzęku. Przed świnką chroni szczepionka skojarzona przeciw odrze, śwince i różyczce (MMR); powikłania, takie jak zapalenie jąder czy opon mózgowo-rdzeniowych, zdarzają się częściej u nastolatków i dorosłych.

Kamień w śliniance: dlaczego ślinianka puchnie przy jedzeniu?

Kamień w śliniance to zwapniały złóg, który zatyka przewód i zatrzymuje ślinę w gruczole, dlatego ślinianka puchnie i boli wtedy, gdy powinna wydzielać najwięcej śliny: przy jedzeniu. Medycyna Praktyczna podaje, że ból i obrzęk mogą pojawić się nawet przy zapachu lub myśli o jedzeniu, a NHS, że silny ból przy posiłku trwa zwykle od 1 do 2 godzin.

Przegląd Kraaij i wsp. z 2014 roku podaje, że 84% kamieni powstaje w śliniance podżuchwowej, a 13% w przyusznej, przy czym około 90% kamieni podżuchwowych tkwi w przewodzie, a nie w samym gruczole. Przewód ślinianki podżuchwowej biegnie ku górze do dna jamy ustnej, a jej ślina jest gęstsza, co sprzyja zastojowi i odkładaniu się złogów.

Kamica ślinianek częściej dotyczy mężczyzn i dorosłych po 30. roku życia, a u dzieci zdarza się rzadko. Medycyna Praktyczna wymienia wśród czynników sprzyjających zwężenie przewodu, zmiany składu śliny, odwodnienie, przewlekłe zapalenie gruczołu i zespół Sjögrena, choć u wielu osób bezpośredniej przyczyny nie udaje się ustalić.

Kamień, który nie wypada, sprzyja nawrotom zakażenia. NHS opisuje, że wokół kamienia może rozwinąć się infekcja z bólem, zaczerwienieniem, ropą i gorączką, i wtedy potrzebna jest wizyta u lekarza.

Jak lekarz rozpoznaje chorobę ślinianki?

Rozpoznanie choroby ślinianki zaczyna się od wywiadu i badania: lekarz ogląda i obmacuje gruczoł, sprawdza ujście przewodu w jamie ustnej i ocenia, czy wypływa z niego ślina, czy ropa. Kamień w przewodzie podżuchwowym czasem da się wyczuć palcem pod językiem.

Według Medycyny Praktycznej najczęściej wykonuje się badanie USG, które pokazuje też stan samego gruczołu, choć może przeoczyć bardzo małe złogi. Większość kamieni widać na zdjęciu rentgenowskim, a przy wątpliwościach stosuje się tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny; sialografię, czyli zdjęcie przewodów z kontrastem, wykonuje się dziś rzadko.

Przy nawracającym obrzęku przyusznic lekarz zleca też badania krwi w kierunku stanu zapalnego i, gdy to potrzebne, diagnostykę zespołu Sjögrena. Jeśli badanie obrazowe pokaże guz, rozpoznanie ustala się na podstawie biopsji, a diagnostykę zaczyna się zwykle od wizyty u laryngologa.

Jak leczy się zapalenie i kamicę ślinianek?

Leczenie zapalenia ślinianki zależy od przyczyny: świnkę leczy się objawowo, zakażenie bakteryjne lekarz leczy antybiotykiem dobranym do sytuacji, a kamień zwykle trzeba usunąć. Przy każdej przyczynie liczy się nawodnienie, bo gęsta, wolno płynąca ślina sprzyja i zakażeniu, i tworzeniu się złogów.

Przy kamieniu w śliniance NHS radzi pić dużo wody, delikatnie masować okolicę kamienia oraz żuć gumę lub ssać cukierki bez cukru, które pobudzają wydzielanie śliny. Cleveland Clinic dodaje ciepłe okłady, które łagodzą ból i mogą pomóc kamieniowi się przesunąć. Kamienia nie wolno wydłubywać niczym ostrym.

Mały kamień czasem wypada sam albo lekarz wysuwa go z przewodu tępym narzędziem. Kamień w przewodzie podżuchwowym usuwa się zwykle przez nacięcie przewodu od strony jamy ustnej, a przy kamieniach w samym gruczole lub nawrotach rozważa się usunięcie całej ślinianki; stosuje się też kruszenie kamieni falą uderzeniową.

Sialendoskopia to zabieg, w którym cienkim endoskopem wprowadzonym przez ujście przewodu usuwa się kamień lub poszerza zwężenie. Przegląd systematyczny Strychowsky i wsp. (2012), obejmujący 29 badań, podaje skuteczność 86% u 1 213 chorych leczonych samą sialendoskopią i 93% u 374 chorych leczonych metodą łączoną z cięciem chirurgicznym; usunięcie gruczołu było potrzebne rzadko.

Kiedy obrzęk ślinianki wymaga pilnej pomocy?

Obrzęk ślinianki z dusznością, trudnością w połykaniu lub szybko narastającym obrzękiem szyi wymaga wezwania pomocy pod numer 112 albo wizyty na SOR. Cleveland Clinic podkreśla, że zakażenie ślinianki szerzące się na tkanki szyi, które utrudnia oddychanie, jest stanem nagłym.

Guzek w okolicy ślinianki, który nie boli, ale nie znika, nie jest stanem nagłym, lecz wymaga diagnostyki. Cancer Research UK wymienia go wśród możliwych objawów nowotworu ślinianki i zaznacza, że takie objawy dają często także łagodne guzy i inne choroby; NHS radzi pokazać lekarzowi każdy guzek, który rośnie lub utrzymuje się dłużej niż 2 tygodnie.

• Duszność, trudność w połykaniu lub szybko narastający obrzęk szyi: 112 lub SOR.
• Przy śwince silny ból głowy, sztywność karku, wymioty, światłowstręt, splątanie lub drgawki: 112 lub SOR.
• Wysoka gorączka, zaczerwieniona skóra nad ślinianką albo ropa wypływająca do ust: wizyta u lekarza w najbliższym możliwym terminie.
• Nagłe opadnięcie kącika ust lub osłabienie jednej strony twarzy może oznaczać udar: natychmiast zadzwoń pod 112 lub 999, także gdy objaw ustąpi. Stopniowo narastające osłabienie twarzy przy guzku ślinianki wymaga pilnej oceny lekarskiej.
• U chłopca lub mężczyzny ze świnką bolesne, obrzęknięte jądro albo ból brzucha: pilna konsultacja lekarska.
• Guzek lub obrzęk ślinianki, który nie boli, ale rośnie albo utrzymuje się dłużej niż 2 tygodnie: wizyta u lekarza.

Jak to wygląda w DentalBlue

W DentalBlue w Białymstoku obrzęk w okolicy ślinianki ocenia lekarz w czasie wizyty bez bólu, obejmującej zdjęcie panoramiczne, konsultację, badanie i pisemny plan leczenia; w cenniku kliniki kosztuje ona 300 zł. Klinika ma własną pracownię radiologiczną z pantomogramem, zdjęciami wewnątrzustnymi i tomografią CBCT. Pozycja „Wyłuszczenie kamienia z przewodu ślinianki” kosztuje w cenniku 300 zł. Zabiegi chirurgiczne wykonuje się w znieczuleniu miejscowym albo, u pacjentów zakwalifikowanych, w znieczuleniu ogólnym. Ostateczny zakres i koszt ustala lekarz, a ceny mogą się zmienić. Gdy objawy wskazują na świnkę, chorobę autoimmunologiczną lub guz, dalszą diagnostykę prowadzi lekarz rodzinny, laryngolog lub chirurg szczękowo-twarzowy.