Zajady w kącikach ust: przyczyny, jak je leczyć, zajady od protezy i u dziecka

Czym są zajady i jak je rozpoznać?

Zajady, czyli zapalenie kątów ust (łac. cheilitis angularis), to stan zapalny w miejscu, gdzie skóra twarzy łączy się z błoną śluzową warg. Nowozelandzki serwis dermatologiczny DermNet opisuje je jako częstą, niezakaźną dolegliwość, która daje bolesne pęknięcia nasilające się przy otwieraniu ust, a także zaczerwienienie, nadżerki, sączenie, strupy i krwawienie.

Zajady zwykle występują po obu stronach i symetrycznie. Mogą dotknąć każde dziecko i każdego dorosłego, a przegląd Chiriac i wsp. z 2024 roku opisuje dwa szczyty zachorowań: w dzieciństwie i w wieku dorosłym, z coraz częstszym występowaniem wraz z wiekiem.

Zajady są częste u osób noszących protezy. W hiszpańskim badaniu 84 starszych osób z protezami, mieszkających w domach opieki lub korzystających z ośrodków dziennych, zajady stwierdzono u 34% i były najczęstszą zmianą związaną z protezą (Martori i wsp., 2014).

Zajady: przyczyny i czynniki, które je podtrzymują

Zajady mają zwykle kilka przyczyn działających jednocześnie, a ich ustalenie jest podstawą skutecznego leczenia. Według DermNet najczęstszym czynnikiem jest długotrwały kontakt skóry kącików ze śliną i jej enzymami, który wywołuje podrażnienie podobne do wyprysku, a oblizywanie warg nasila zmiany.

Na podrażnionej skórze łatwo rozwija się zakażenie. W indyjskim badaniu 40 osób z zajadami (Oza i Doshi, 2017) drobnoustroje wyhodowano u 82,5% chorych, najczęściej gronkowca złocistego, rzadziej drożdżaki Candida i paciorkowce, w hodowli czystej lub mieszanej. Tabela zbiera przyczyny opisane w przeglądach i to, co w nich pomaga.

Zajady od protezy: dlaczego wracają u osób noszących protezy?

Zajady od protezy często wiążą się z obniżeniem wysokości zwarcia: gdy proteza jest za niska lub źle dopasowana, w kącikach ust tworzą się głębokie fałdy, w których zatrzymuje się ślina. Stoopler i wsp. (2013) piszą, że źle dopasowane protezy mogą powodować takie zmarszczenie skóry, a w badaniu Martori i wsp. zajady wiązały się z wiekiem, całkowitym bezzębiem, obecnością Candida w jamie ustnej, niestabilną protezą i obniżoną wysokością zwarcia.

Zajady od protezy często współistnieją z grzybicą jamy ustnej, której objawem według NHS mogą być właśnie pęknięcia w kącikach ust. Stoopler i wsp. zalecają więc ocenić jednocześnie dopasowanie protezy, higienę jamy ustnej i protezy, wydzielanie śliny oraz zakażenie grzybicze w jamie ustnej.

Gdy proteza jest za niska lub luźna, sama maść nie usunie przyczyny i zajady wracają. W ramach NFZ akrylowa proteza częściowa przysługuje przy braku co najmniej 5 zębów w jednym łuku, a całkowita przy bezzębiu danego łuku, co do zasady raz na 5 lat; to ograniczenie czasowe nie dotyczy osób po operacyjnym usunięciu nowotworów w obrębie twarzoczaszki. Całkowite podścielenie protezy metodą pośrednią przysługuje raz na 2 lata, osobno dla szczęki i żuchwy (stan prawny na 24 października 2026); szczegóły podścielania opisuje osobny artykuł.

• Czyść protezę codziennie i zdejmuj ją na noc.
• Nie noś protezy, która przestała pasować; umów się na jej kontrolę.
• Chodź na regularne kontrole także wtedy, gdy nie masz już własnych zębów.

Zajady jak leczyć? Co działa, a co tylko łagodzi?

Leczenie zajadów zależy od przyczyny: przy zakażeniu stosuje się miejscowo lek przeciwgrzybiczy, przeciwbakteryjny albo ich połączenie, czasem z dodatkiem sterydu, a jednocześnie usuwa się to, co podtrzymuje zmiany. Tak opisują postępowanie DermNet oraz Stoopler i wsp., którzy zalecają kontrolę po 2 tygodniach.

Dowody na skuteczność poszczególnych maści są skromne. Przegląd Cabras i wsp. z 2020 roku zauważa, że choć leki przeciwgrzybicze są dla większości lekarzy pierwszym wyborem, potwierdzają je tylko 2 badania randomizowane z lat 70. i 80., a inne metody, takie jak odbudowa wysokości zwarcia czy suplementacja witamin z grupy B, opisano głównie w opisach przypadków i małych seriach.

Lek na receptę dobiera lekarz lub dentysta, a preparat bez recepty warto wybrać z farmaceutą. Wiele łagodnych przypadków ustępuje samoistnie; DermNet podaje, że przy leczeniu poprawa pojawia się zwykle w pierwszych dniach, a zajady ustępują najczęściej w ciągu 2 tygodni, choć nawroty są częste, zwłaszcza gdy czynnika ryzyka nie da się usunąć.

• Nie oblizuj warg, nawet gdy kąciki pieką.
• Smaruj kąciki tłustą maścią lub pomadką, która chroni skórę przed śliną.
• Pij odpowiednio dużo płynów.
• Wymień szczoteczkę do zębów, co radzą Stoopler i wsp.
• Po inhalacji leku na astmę przepłucz usta wodą.
• Jeśli palisz, spróbuj rzucić palenie.

Zajady u dziecka: skąd się biorą i co robić?

Zajady u dziecka nie są rzadkością: przegląd Chiriac i wsp. z 2024 roku opisuje pierwszy szczyt zachorowań właśnie w dzieciństwie. Sprzyjają im suche, spierzchnięte wargi, oblizywanie ust i atopowe zapalenie skóry, które DermNet wymienia wśród czynników ryzyka.

U dziecka podstawą jest ochrona kącików przed śliną tłustą maścią i oduczanie oblizywania warg. Pokaż dziecko pediatrze, gdy zmiany nie goją się po około 2 tygodniach, szerzą się na skórę, sączą lub pokrywają grubymi strupami, bo zajady mogą przejść w liszajec, albo gdy w jamie ustnej są białe naloty.

Zajadów nie należy mylić z opryszczką wargową. NHS opisuje, że opryszczka zaczyna się od mrowienia, swędzenia lub pieczenia, potem pojawiają się drobne pęcherzyki z płynem, które pękają i pokrywają się strupem; opryszczka jest zaraźliwa od pierwszego mrowienia do zagojenia i powinna zacząć się goić w ciągu 10 dni.

Kiedy z zajadami iść do lekarza, a kiedy do dentysty?

Z zajadami, które nie ustępują po około 2 tygodniach ochrony skóry i leczenia albo stale wracają, warto pójść do lekarza rodzinnego lub dermatologa. Stoopler i wsp. radzą wtedy szukać przyczyn miejscowych i ogólnych, a przy podejrzeniu choroby ogólnej kierować pacjenta do lekarza.

Do dentysty warto iść, gdy zajady pojawiają się przy protezie albo razem z grzybicą w jamie ustnej, bo przyczyną bywa źle dopasowana proteza lub obniżona wysokość zwarcia. Lekarz może pobrać wymaz z kącików ust na posiew, co wymienia DermNet, i zlecić badania laboratoryjne, które wykluczą niedobory i choroby ogólne. Przy objawach z listy umów się na wizytę.

• Zajady nie goją się po około 2 tygodniach leczenia.
• Zmiany wracają mimo usunięcia oczywistych przyczyn.
• Pęknięcia szerzą się na skórę, sączą lub pokrywają grubymi strupami.
• W jamie ustnej są też białe naloty albo pieczenie pod protezą.
• Masz cukrzycę, obniżoną odporność lub szybko tracisz na wadze.
• Na wardze lub w kąciku ust jest guzek (pokaż go bez czekania) albo owrzodzenie, które nie goi się ponad 3 tygodnie.

Czy zajady są zaraźliwe i jak im zapobiegać?

Zajady nie są zaraźliwe: DermNet określa je jako niezakaźny stan zapalny, choć w zmianach mogą być obecne drożdżaki i bakterie. Inaczej jest z opryszczką wargową, która według NHS łatwo przenosi się na inne osoby i inne części ciała.

Zapobieganie zajadom polega na usunięciu czynników, które je podtrzymują. DermNet wymienia ograniczenie oblizywania warg, dobre odżywianie, rzucenie palenia, dopasowanie protezy, natłuszczanie kącików, płukanie ust po wziewnych kortykosteroidach, higienę jamy ustnej i protezy oraz dobrą kontrolę cukru przy cukrzycy.

Zajady i proteza w DentalBlue

W DentalBlue w Białymstoku zajady związane z protezą lub zmianami w jamie ustnej ocenia lekarz w czasie badania; klinika prowadzi protetykę. W cenniku kliniki „Konsultacja protetyczna” kosztuje 300 zł, „Podścielenie protezy” 450 zł, a „Wizyta bez bólu” (zdjęcie panoramiczne, konsultacja, badanie i pisemny plan leczenia) 300 zł. Ostateczny zakres i koszt ustalane są na konsultacji, a ceny mogą się zmienić. Gdy zajady mają przyczynę ogólną, dalszą diagnostykę prowadzi lekarz rodzinny lub dermatolog. Klinika jest czynna od poniedziałku do piątku od 8:00 do 20:00 i w soboty od 8:00 do 16:00.