Grzybica jamy ustnej: pleśniawki u niemowlaka i dorosłych, grzybica pod protezą, objawy i leczenie

Czym jest grzybica jamy ustnej i skąd się bierze?

Grzybica jamy ustnej, nazywana kandydozą, to zakażenie błony śluzowej drożdżakami z rodzaju Candida, najczęściej Candida albicans. Te grzyby żyją w niewielkiej ilości w jamie ustnej, przewodzie pokarmowym i na skórze większości ludzi, a chorobę wywołują dopiero wtedy, gdy równowagę zaburzy choroba, stres lub leki, jak opisuje Cleveland Clinic.

Dlatego grzybica jamy ustnej jest zwykle sygnałem, że coś osłabiło miejscową lub ogólną odporność: antybiotyk, lek wziewny ze sterydem, proteza noszona przez całą dobę, suchość w ustach albo niewyrównana cukrzyca. Leczenie przeciwgrzybicze usuwa objawy, ale grzybica wraca, jeśli ta przyczyna pozostaje.

Grzybica jamy ustnej u dorosłych nie jest zaraźliwa, podkreśla NHS. Cleveland Clinic dodaje, że osoba ze zdrowym układem odpornościowym rzadko przenosi ją na innych, ale zakażenie może przejść na osoby z grupy ryzyka, na przykład z matki karmiącej piersią na niemowlę i odwrotnie.

Jakie objawy daje grzybica jamy ustnej u dorosłych?

Grzybica jamy ustnej u dorosłych daje najczęściej zaczerwienienie z białymi plamami lub nalotem, który da się zetrzeć, a pod nim pozostają czerwone, czasem krwawiące miejsca. NHS wymienia też pęknięcia w kącikach ust, zmianę smaku lub nieprzyjemny posmak, ból w jamie ustnej oraz trudności przy jedzeniu i piciu.

Cleveland Clinic dodaje uczucie waty w ustach i utratę smaku. U części osób grzybica nie daje nalotu, tylko czerwone, piekące pola, na przykład na grzbiecie języka lub na podniebieniu pod protezą, dlatego bywa mylona z podrażnieniem.

Ból lub trudność przy połykaniu może oznaczać, że zakażenie zeszło do przełyku. NHS zaleca wtedy wizytę u lekarza, podobnie jak wtedy, gdy objawy nie mijają po tygodniu leczenia albo pojawiają się u osoby z obniżoną odpornością.

Jakie są postacie grzybicy jamy ustnej?

Grzybica jamy ustnej ma kilka postaci, które różnią się wyglądem i grupą chorych. Według Medycyny Praktycznej najczęstsza jest postać rumieniowa, czyli zanikowa, a nie pleśniawki, które większość osób kojarzy z grzybicą; tabela zestawia postacie opisane w tym źródle i w materiałach NHS.

Postać przewlekła przerostowa, nazywana też leukoplakią grzybiczą, daje białe zmiany, których nie da się zetrzeć, i dlatego wymaga odróżnienia od leukoplakii. Eksperci ośrodka współpracującego z WHO uznali w 2020 roku, że dowody nie wystarczają, by zaliczać ją do zmian potencjalnie złośliwych.

Kto choruje na grzybicę jamy ustnej najczęściej?

Na grzybicę jamy ustnej chorują najczęściej niemowlęta, małe dzieci, osoby po 65. roku życia i osoby z obniżoną odpornością, podaje Cleveland Clinic. Wśród czynników ryzyka wymienia cukrzycę, niedokrwistość, zakażenie HIV, chorobę nowotworową, suchość w ustach, ciążę, palenie tytoniu i źle dopasowane protezy, a wśród leków kortykosteroidy, antybiotyki i tabletki antykoncepcyjne.

NHS wymienia osobno długotrwałe przyjmowanie antybiotyków, leki wziewne na astmę, protezy, chemioterapię i choroby przewlekłe. Metaanaliza Pu i wsp. (2026), obejmująca 129 badań i 120 900 dorosłych z astmą lub przewlekłą obturacyjną chorobą płuc, wykazała, że wziewne kortykosteroidy ponad dwukrotnie zwiększały ryzyko grzybicy jamy ustnej (ryzyko względne 2,29).

Przy wziewnym sterydzie NHS radzi płukać usta wodą lub umyć zęby po każdej inhalacji, a według NHS objawom w jamie ustnej pomaga też zapobiegać komora inhalacyjna (spejser). Leku nie należy odstawiać na własną rękę, także w czasie leczenia grzybicy; więcej o astmie i zębach piszemy w osobnym artykule.

Pleśniawki u niemowlaka: jak je rozpoznać i co robić?

Pleśniawki u niemowlaka to biały lub kremowy nalot na języku, podniebieniu, policzkach i dziąsłach, który łatwo pomylić z resztkami mleka. Medycyna Praktyczna podaje prostą wskazówkę: resztki mleka dają się zetrzeć bez śladu, a po przetarciu pleśniawek widać zaczerwienioną błonę śluzową; NHS opisuje nalot przypominający twarożek i dziecko, które niechętnie je.

Pleśniawki zdarzają się u niemowląt znacznie częściej niż u dorosłych, między innymi dlatego, że ich układ odpornościowy dopiero dojrzewa. NHS zaleca, by niemowlę poniżej 4. miesiąca życia z objawami pleśniawek obejrzał lekarz, bo nie wszystkie preparaty są przeznaczone dla tak małych dzieci; lek i sposób jego podawania dobiera lekarz.

Przy karmieniu piersią zakażenie może przechodzić między dzieckiem a brodawkami matki. NHS opisuje u matki piekący ból brodawek po karmieniu, swędzenie, łuszczenie się lub błyszczącą skórę, i podaje, że lekarz może zlecić leczenie matce i dziecku; karmienie piersią można kontynuować.

• Po każdym karmieniu delikatnie oczyść dziąsła i przestrzeń pod wargami jałowym gazikiem zwilżonym letnią przegotowaną wodą, zwłaszcza przed snem (Medycyna Praktyczna).
• Myj i wyparzaj smoczki, smoczki do butelek i zabawki, które dziecko wkłada do ust.
• Myj dokładnie ręce, zwłaszcza po zmianie pieluchy, i używaj osobnych ręczników.
• Często zmieniaj wkładki laktacyjne, a ręczniki, ubranka i biustonosze pierz w wysokiej temperaturze.
• Zgłoś się z dzieckiem do lekarza, gdy pleśniawki wracają, dziecko gorzej je albo nalot nie ustępuje po leczeniu.

Grzybica pod protezą: dlaczego wraca i jak jej zapobiegać?

Grzybica pod protezą, czyli protezowe zapalenie jamy ustnej, to zaczerwienienie i stan zapalny błony śluzowej przykrytej płytą protezy, najczęściej na podniebieniu. Przegląd Gendreau i Loewy (2011) podaje, że w różnych badaniach dotyczy od 15% do ponad 70% osób noszących protezy, częściej seniorów i kobiet.

Ten sam przegląd wymienia jako główne przyczyny słabą higienę protezy, noszenie jej bez przerwy, także w nocy, osad na płycie i zasiedlenie protezy przez drożdżaki, a źle dopasowana proteza dodatkowo drażni błonę śluzową. Autorzy podkreślają, że lek przeciwgrzybiczy usuwa zakażenie, ale grzybica wraca po zakończeniu leczenia, jeśli proteza nie zostanie oczyszczona i nie będzie utrzymywana w czystości.

NHS radzi wyjmować protezę na noc, szczotkować ją rano i wieczorem z łagodnym mydłem lub płynem do naczyń zamiast pasty do zębów, płukać po posiłkach i przechowywać w wodzie lub płynie do protez. Szczegóły czyszczenia opisujemy w artykule o protezie zębowej, a o tym, kiedy luźna proteza wymaga podścielenia, w osobnym tekście.

Jak rozpoznaje się i leczy grzybicę jamy ustnej?

Lekarz lub dentysta rozpoznaje grzybicę jamy ustnej zwykle po wyglądzie zmian i wywiadzie, a gdy obraz nie jest typowy albo grzybica nawraca, pobiera wymaz do badania mykologicznego, które według Medycyny Praktycznej daje ostateczne rozpoznanie. Przy nawracającej grzybicy warto też sprawdzić, czy nie ma przyczyny ogólnej, na przykład niewyrównanej cukrzycy.

Medycyna Praktyczna podaje, że w większości przypadków wystarczają leki przeciwgrzybicze stosowane miejscowo, a leki doustne stosuje się w postaciach opornych lub nawracających. Cleveland Clinic opisuje typowe leczenie trwające od 10 do 14 dni, a NHS zaleca wizytę u lekarza, jeśli po tygodniu stosowania żelu nie ma poprawy. Wybór leku i czas leczenia ustala lekarz lub dentysta.

Równie ważne jak lek jest usunięcie przyczyny: dopasowanie lub wymiana protezy, zmiana nawyków jej noszenia, płukanie ust po inhalacji, wyrównanie cukrzycy czy leczenie suchości w ustach. Cleveland Clinic radzi też szczotkować zęby co najmniej dwa razy dziennie, regularnie odwiedzać dentystę i nie palić. Do lekarza lub dentysty zgłoś się w sytuacjach z listy.

• Niemowlę poniżej 4. miesiąca życia z białym nalotem w ustach.
• Brak poprawy po tygodniu leczenia albo szybki nawrót po jego zakończeniu.
• Ból lub trudność przy połykaniu, uczucie zatrzymywania się pokarmu.
• Grzybica u osoby z obniżoną odpornością, w czasie chemioterapii lub po przeszczepie.
• Biała zmiana, której nie da się zetrzeć i która nie znika po leczeniu.

Jak to wygląda w DentalBlue

W DentalBlue w Białymstoku zmiany w jamie ustnej, w tym zaczerwienienie pod protezą, ocenia lekarz w czasie wizyty bez bólu, obejmującej zdjęcie panoramiczne, konsultację, badanie i pisemny plan leczenia; w cenniku kliniki kosztuje ona 300 zł. Gdy przyczyną jest luźna lub uszkodzona proteza, w cenniku są pozycje „Podścielenie protezy” (450 zł) i „Naprawa protezy” (500 zł). Ostateczny zakres i koszt ustala lekarz, a ceny mogą się zmienić. Gdy grzybica wskazuje na przyczynę ogólną, dalszą diagnostykę prowadzi lekarz rodzinny lub specjalista.