Wada wymowy a zgryz: seplenienie, zgryz otwarty, logopeda czy ortodonta i mówienie z aparatem

Czy wada zgryzu może powodować wadę wymowy?

Wada zgryzu może utrudniać wymawianie niektórych głosek, ale sama w sobie nie przesądza o wadzie wymowy, bo język potrafi się do niej dostosować. Przegląd badań z 1999 roku podsumowuje, że niektóre nieprawidłowości położenia zębów wiążą się z zaburzeniami mowy, a zdolność pacjentów do kompensowania nieprawidłowego zgryzu jest dobrze znana.

Autorzy tego przeglądu zaznaczają też, że nie ma ostatecznego dowodu, by zmiana położenia zębów sama poprawiała zaburzenia artykulacji. Dlatego aparat ortodontyczny nie jest metodą leczenia wady wymowy, choć bywa jej ważnym uzupełnieniem.

Amerykańskie Stowarzyszenie Mowy, Języka i Słuchu (ASHA) zaleca, by przy ocenie wymowy logopeda badał budowę jamy ustnej, w tym zgryz i wędzidełko języka. Celem jest wychwycenie przyczyn anatomicznych, które wymagają współpracy z dentystą lub ortodontą.

Seplenienie a zgryz: czym różni się seplenienie międzyzębowe, przyzębowe i boczne?

Seplenienie to zniekształcone wymawianie głosek syczących, szumiących lub ciszących, takich jak s, z, c, sz czy ś, a jego rodzaj zależy od tego, gdzie jest język. Przy seplenieniu międzyzębowym czubek języka wysuwa się między zęby, a przy seplenieniu przyzębowym język nadmiernie naciska na siekacze, co zniekształca brzmienie głosek.

Badanie z 2022 roku, w którym logopeda oceniał wymowę pacjentów z wadami szkieletowymi, opisuje, że seplenienie międzyzębowe często współwystępuje ze zgryzem otwartym przednim, a przyzębowe ze szkieletowym przodozgryzem, czyli wadą klasy III. Część takich zniekształceń widać, choć prawie ich nie słychać.

Seplenienie boczne polega na tym, że powietrze ucieka bokiem języka, a nie środkiem. ASHA podaje boczne s jako przykład zniekształcenia głoski, a w badaniu z 2022 roku zniekształcenia boczne wymieniono wśród zniekształceń słyszalnych, bez przypisania ich do jednej wady zgryzu. Ocenę i ćwiczenia przy seplenieniu bocznym prowadzi przede wszystkim logopeda.

Zgryz otwarty a wymowa: co pokazują badania?

Zgryz otwarty przedni, w którym górne i dolne siekacze nie stykają się przy zaciśniętych zębach bocznych, to wada najczęściej łączona z błędami wymowy. W amerykańskim badaniu z 2016 roku 115 pacjentów w wieku od 8 do 36 lat, zgłaszających się do ortodonty, błąd wymowy miało 62% osób, najczęściej przy głoskach s i t.

Kluczowym czynnikiem w tym badaniu był zgryz otwarty przekraczający 2 mm, a im cięższa wada zgryzu, tym częściej pojawiał się błąd. Większość zniekształceń była widoczna, czyli język było widać między zębami, a słyszalne zniekształcenia zdarzały się rzadziej.

Badanie z 2022 roku porównało 39 pacjentów ze szkieletowym zgryzem otwartym i 62 osoby z grupy kontrolnej. U pacjentów ze zgryzem otwartym zniekształceń głosek było więcej, a pomiary akustyczne pokazały zmiany przy k, t, cz i s; dla k i t nasilenie wady szkieletowej wiązało się ze stopniem zniekształcenia.

ASHA zalicza zgryz otwarty i zwiększony nagryz poziomy do objawów, które często towarzyszą zaburzeniom czynności mięśni ust i języka, obok otwartych ust w spoczynku i seplenienia międzyzębowego. To dlatego przy zgryzie otwartym logopeda i ortodonta zwykle pracują razem.

Przodozgryz a wymowa: kiedy wada szkieletowa utrudnia mówienie?

Przodozgryz, w którym dolne zęby i żuchwa są wysunięte przed górne, może zmieniać brzmienie wielu polskich głosek. W polskim badaniu z 2006 roku wszyscy z 23 pacjentów z przodożuchwiem mieli zaburzenia mowy, a zniekształcenia dotyczyły między innymi głosek s, z, c, dz, ś, ź, sz, cz, l i r.

Najczęstszym błędem w tym badaniu było zbyt słabe unoszenie języka podczas mówienia. Autorka wiąże zaburzenia z budową szczęk oraz z przednim ułożeniem języka i kości gnykowej i zaleca, by w zespole leczącym przodozgryz był logopeda.

To badanie było małe i dotyczyło pacjentów z wyraźną wadą szkieletową, więc nie oznacza, że każde dziecko z niewielkim przodozgryzem będzie źle mówić. Pokazuje jednak, że przy wadach szkieletowych opłaca się ocena wymowy przed leczeniem ortodontycznym lub chirurgicznym i po nim.

Kiedy wymowa dziecka jest jeszcze normą rozwojową?

Niektóre zastąpienia trudniejszych głosek łatwiejszymi są etapem rozwoju mowy, ale trzeba je odróżnić od zniekształceń artykulacji. Przegląd z 2018 roku obejmujący 27 języków i ponad 26 tysięcy dzieci wykazał, że do 5. urodzin dzieci wymawiały poprawnie co najmniej 93% spółgłosek. Badanie nie obejmowało polskiego i nie wyznaczało wieku, do którego należy czekać z oceną seplenienia międzyzębowego.

ASHA podaje, że zaburzenia wymowy szacuje się na od 2,1% do 23% dzieci w wieku od 4 do 6 lat, a u 8-latków utrwalone zaburzenia ma 3,6%. U chłopców w wieku szkolnym zdarzają się mniej więcej dwa razy częściej niż u dziewczynek.

Jeśli język wysuwa się między zęby podczas mówienia albo powietrze ucieka bokiem, warto skonsultować dziecko z logopedą także przed 5. urodzinami. Logopeda odróżni rozwojowe zastępowanie głosek od ich zniekształcania i oceni potrzebę konsultacji ortodontycznej.

Logopeda czy ortodonta: kto czym się zajmuje?

Logopeda ocenia i leczy wymowę, a ortodonta rozpoznaje i leczy wadę zgryzu; przy seplenieniu związanym ze zgryzem potrzebni są zwykle obaj. ASHA zaznacza, że rozpoznawanie wad zgryzu nie należy do zadań logopedy, a ortodonta może na przykład poszerzyć szczękę, by ułatwić oddychanie nosem.

Kolejność bywa ważna. ASHA podaje przykład, w którym ortodonta musi najpierw leczyć zgryz otwarty, zanim logopeda zajmie się wysuwaniem języka lub seplenieniem międzyzębowym, i przestrzega przed stosowaniem samych ćwiczeń mięśni ust i języka zamiast terapii wymowy. Tabela porządkuje typowe sytuacje.

Krótkie wędzidełko a mowa: co wiadomo?

Krótkie wędzidełko języka rzadziej powoduje wady wymowy, niż się powszechnie uważa. ASHA podaje, że badania nad wpływem krótkiego wędzidełka na jedzenie i mowę dają sprzeczne wyniki i że nie każda osoba z krótkim wędzidełkiem potrzebuje jego podcięcia.

ASHA wymienia krótkie wędzidełko wśród czynników, które mogą sprzyjać wysuwaniu języka do przodu, obok opóźnionego rozwoju ruchowego i wad budowy twarzy. Decyzję o zabiegu podejmuje się na podstawie tego, jak język pracuje, a nie samego wyglądu wędzidełka; wskazania do podcięcia opisuje osobny artykuł.

Aparat a wymowa: jak długo trwa przyzwyczajenie?

Aparat ortodontyczny na początku zwykle zmienia brzmienie niektórych głosek, bo zajmuje miejsce, którego potrzebuje język, a w badaniu z randomizacją różnice w wymowie znikały po około miesiącu. W brazylijskim badaniu z randomizacją z 2021 roku 40 dorosłych leczonych nakładkami lub aparatem stałym oceniano od założenia aparatu do 180 dni.

Logopeda zauważył zmiany wymowy tylko u osób z nakładkami, zaraz po ich założeniu i po 3 dniach, a po 30 dniach obie grupy już się nie różniły. W samoocenie pacjenci z obu grup zgłaszali trudności z mówieniem w pierwszych dniach, ale po 30 dniach ich już nie odczuwali.

To badanie dotyczyło dorosłych, więc u dzieci i przy innych rodzajach aparatów czas przyzwyczajenia może być inny. Jeśli zmiana wymowy utrzymuje się dłużej niż kilka tygodni albo przeszkadza dziecku w szkole, powiedz o tym ortodoncie, który oceni aparat i to, czy przyda się konsultacja logopedyczna.

Wymowa i zgryz w DentalBlue

W DentalBlue w Białymstoku ortodonta ocenia zgryz, w tym zgryz otwarty i przodozgryz, a zdjęcie cefalometryczne i pantomogram wykonuje własna pracownia radiologiczna kliniki. Leczenie, nakładkami Clear Aligner lub aparatem stałym, planuje się cyfrowo na podstawie analizy cefalometrycznej. W cenniku kliniki pozycja „Konsultacja ortodontyczna” kosztuje 300 zł, a „Plan leczenia z analizą cefalometryczną” 380 zł. Ocena wymowy należy do logopedy. Ostateczny zakres i koszt ustala się na konsultacji, a ceny mogą się zmienić.