Rodzaje aparatów ortodontycznych: metalowy, ceramiczny, szafirowy, samoligaturujący, lingwalny i nakładki

Jakie są rodzaje aparatów ortodontycznych?

Rodzaje aparatów ortodontycznych dzieli się najpierw na aparaty stałe, przyklejone do zębów przez cały czas leczenia, oraz zdejmowane. Brytyjskie Towarzystwo Ortodontyczne (BOS) zalicza do aparatów zdejmowanych zarówno proste płytki, jak i aparaty czynnościowe oraz nakładki.

Aparat stały składa się z zamków przyklejonych do zębów i łuku, czyli drutu, który przez nie przechodzi i przesuwa zęby. Aparaty stałe różnią się materiałem zamków (stal, ceramika, szafir), sposobem mocowania łuku (gumki albo klapka w zamkach samoligaturujących) i stroną zęba, do której się je przykleja: od strony warg lub od strony języka.

Aparat estetyczny to potoczna nazwa rozwiązań mniej widocznych od metalowych: zamków ceramicznych i szafirowych, aparatu lingwalnego oraz nakładek. BOS dodaje, że przy zamkach ceramicznych także łuk może mieć kolor zębów.

Rodzaje aparatów ortodontycznych: porównanie w tabeli

Tabela zestawia wygląd, najważniejsze zalety i wady oraz to, co o każdym rodzaju aparatu mówią badania lub BOS. Szczegóły i źródła opisują kolejne części artykułu, a o wyborze decyduje ortodonta po diagnostyce.

Aparat metalowy czy ceramiczny: czym się różnią?

Aparat metalowy i ceramiczny przesuwają zęby w ten sam sposób, a różnią się materiałem zamków. BOS opisuje zamki ze stali nierdzewnej jako najczęstszy rodzaj aparatu stałego, a o ceramicznych pisze, że mogą być równie skuteczne w przesuwaniu zębów.

Zamki ceramiczne mają jednak wady. Według BOS łatwiej pękają niż metalowe, z czasem mogą się przebarwiać od jedzenia, a łuk przesuwa się w nich z większym oporem, więc leczenie może trwać dłużej. Całkowity koszt leczenia aparatem ceramicznym BOS określa jako wyraźnie wyższy.

BOS zaznacza również, że zamki ceramiczne bywają odradzane na zęby dolne przy głębokim zgryzie, bo twardy materiał może uszkadzać zęby przeciwstawne. Zdejmuje się je nieco trudniej niż metalowe, choć w większości przypadków nie uszkadzają zdrowych zębów.

Różnica ma znaczenie także przy rezonansie magnetycznym. Przegląd systematyczny 18 badań (Dobai i wsp., 2022) wykazał, że zamki i łuki ze stali nierdzewnej dają w obrazie głowy zakłócenia istotne klinicznie, a zamki ceramiczne i plastikowe nie; nagrzewanie i odklejanie się elementów aparatu w czasie badania nie stanowiło zagrożenia.

Czym jest aparat szafirowy i czy różni się od ceramicznego?

Aparat szafirowy to odmiana aparatu ceramicznego, w której zamki wykonuje się z pojedynczego kryształu tlenku glinu, a nie ze spiekanych drobnych ziaren. Już w 1988 roku Swartz opisał w „Journal of Clinical Orthodontics”, że zamki ceramiczne powstają z tlenku glinu, a te z pojedynczego kryształu są wyraźnie bardziej przejrzyste niż polikrystaliczne.

Ta sama praca przypomina, że ceramika jest z natury krucha. Zamki szafirowe dzielą więc z ceramicznymi większość zalet i wad, a BOS w materiałach dla pacjentów nie wyodrębnia ich jako osobnej grupy i omawia razem z zamkami ceramicznymi.

W praktyce wybór między zamkami szafirowymi a zwykłą ceramiką dotyczy przede wszystkim wyglądu. Zasada działania, wizyty kontrolne i retencja po leczeniu są takie same jak przy każdym aparacie stałym.

Czy aparat samoligaturujący leczy szybciej i mniej boli?

Aparat samoligaturujący nie leczy szybciej i nie boli mniej niż klasyczny aparat stały: tak wynika z przeglądów badań. Zamki samoligaturujące mają wbudowaną klapkę, która trzyma łuk zamiast gumek, a BOS podkreśla, że nie ma dowodów na lepszy wynik leczenia, jest za to dowód na szybszą wymianę łuku.

Przegląd systematyczny 16 badań (Chen i wsp., 2010) nie znalazł różnic w czasie leczenia ani w końcowym zgryzie; jedynymi potwierdzonymi zaletami były krótszy czas pracy przy fotelu i nieco mniejsze wychylenie dolnych siekaczy, o 1,5 stopnia. Metaanaliza Fleminga i Johala (2010) nie wykazała przewagi żadnego rodzaju zamków w odczuwaniu bólu.

Nowsza metaanaliza 30 badań z losowym przydziałem i 9 badań porównujących dwie metody w jednej jamie ustnej (Maizeray i wsp., 2021) nie wykazała różnic dla zdecydowanej większości ocenianych cech, w tym czasu leczenia i liczby wizyt. Autorzy podsumowali, że większość zapewnień producentów nie znalazła potwierdzenia.

Przegląd Cochrane z 2021 roku o leczeniu stłoczeń u dzieci również nie znalazł w pojedynczych badaniach różnicy w zmniejszeniu stłoczenia między zamkami samoligaturującymi a klasycznymi.

Aparat lingwalny: dla kogo i jakie ma wady?

Aparat lingwalny przykleja się od wewnętrznej strony zębów, więc z zewnątrz jest niewidoczny, a BOS uznaje go za zdolny do uzyskania dobrych wyników. Ceną za niewidoczność są dolegliwości na początku leczenia i wyższy koszt.

Metaanaliza 11 badań klinicznych z udziałem 407 pacjentów (Papageorgiou i wsp., 2016) wykazała, że w porównaniu z aparatem od strony warg aparat lingwalny wiązał się z większym dyskomfortem w jamie ustnej oraz większymi trudnościami w mówieniu i jedzeniu. Autorzy ocenili jakość dowodów jako niską.

Przegląd 8 badań (Ata-Ali i wsp., 2016) wskazał przy aparacie lingwalnym wyraźnie częstszy ból języka, trudności z mową i problemy z utrzymaniem higieny, bez różnicy w ryzyku próchnicy. BOS dodaje, że koszt leczenia jest znacznie wyższy, bo aparat wymaga dodatkowej pracy laboratorium i dłuższych wizyt.

Aparaty ruchome, czynnościowe i nakładki: kiedy zamiast zamków?

Aparat ruchomy, czyli zdejmowana płytka, stosuje się głównie u dzieci, a aparat czynnościowy, na przykład Twin Block, działa według BOS na oba łuki jednocześnie i zmienia zgryz. Oba działają tylko wtedy, gdy dziecko je nosi.

Przegląd Cochrane z 2018 roku (27 badań) wykazał, że wczesne leczenie aparatem czynnościowym u dzieci z wysuniętymi górnymi siekaczami zmniejszało liczbę nowych urazów tych zębów (19% wobec 30%), ale nie dawało innych przewag nad jednym etapem leczenia w okresie dojrzewania. Twin Block nie różnił się od innych aparatów w korekcie wysunięcia siekaczy.

W standardowym koszyku ortodoncji dziecięcej NFZ finansuje aparaty ruchome do ukończenia 12. roku życia, bez aparatów stałych. Aparaty stałe mogą być finansowane w odrębnym programie ortodontycznej opieki nad dziećmi z wrodzonymi wadami części twarzowej czaszki, po spełnieniu jego kryteriów (stan prawny na 24 października 2026). Do aparatów stosowanych w okresie wzrostu należą też aparaty rozszerzające szczękę, takie jak Hyrax.

Nakładki ortodontyczne to przezroczyste szyny, które AAO zaleca nosić co najmniej 22 godziny na dobę, a przegląd przeglądów systematycznych z 2022 roku uznał je za skuteczne przy wadach łagodnych i umiarkowanych. Ich działanie i ograniczenia opisuje osobny artykuł o nakładkach ortodontycznych.

Jak wybrać rodzaj aparatu ortodontycznego?

Rodzaj aparatu ortodontycznego dobiera się przede wszystkim do wady zgryzu i planu leczenia, a dopiero potem do wyglądu i budżetu. Przed decyzją warto omówić z ortodontą sprawy z listy poniżej.

• Jaką wadę trzeba leczyć i czy wybrany aparat dobrze kontroluje potrzebne ruchy zębów.
• Jak bardzo przeszkadza widoczność aparatu w pracy, w szkole albo w kontaktach z ludźmi.
• Czy uda się utrzymać higienę wokół zamków, zwłaszcza przy aparacie lingwalnym.
• Jaki jest całkowity koszt leczenia, bo zamki ceramiczne i aparat lingwalny są według BOS droższe od metalowych.
• Czy planujesz rezonans magnetyczny głowy albo uprawiasz sport kontaktowy, przy którym BOS zaleca ochraniacz na aparat.
• Czy przy aparacie zdejmowanym albo nakładkach dasz radę nosić je tyle godzin, ile wymaga plan.

Jakie aparaty obejmuje ortodoncja w DentalBlue

W DentalBlue ortodoncja obejmuje aparaty stałe i ruchome oraz nakładki Clear Aligner, planowane cyfrowo na podstawie analizy cefalometrycznej z własnej pracowni radiologicznej. W cenniku kliniki „Aparat częściowy 2×4” kosztuje 1 700 zł, „Aparat wyjmowany” 1 150 zł, „Twinblock” 1 500 zł, a „Aparat Hyrax” 1 500 zł.

Przy aparacie stałym pozycja „Wizyta kontrolna przy 1 łuku metalowym” kosztuje 270 zł, a „Wizyta kontrolna przy 2 łukach metalowych” 350 zł. Ostateczny zakres i koszt ustala się na konsultacji ortodontycznej, która kosztuje 300 zł, a ceny mogą się zmienić.