Czy u dentysty można się zarazić? Sterylizacja narzędzi, WZW, HIV i realne ryzyko zakażenia

Jak duże jest ryzyko zakażenia u dentysty?

Ryzyko zakażenia u dentysty jest niskie, jeśli gabinet przestrzega podstawowych zasad higieny. Dokument CDC z 2016 roku o zapobieganiu zakażeniom w gabinetach stomatologicznych stwierdza, że przeniesienie czynników zakaźnych między pacjentami a personelem stomatologicznym jest rzadkie.

Ten sam dokument przyznaje, że w latach od 2003 do 2015 udokumentowano przypadki przeniesienia zakażeń w gabinetach, także z pacjenta na pacjenta. Zwykle nie udało się wskazać jednego konkretnego błędu, ale wśród opisanych uchybień były niebezpieczne praktyki przy wstrzyknięciach, brak sterylizacji końcówek stomatologicznych w wysokiej temperaturze między pacjentami i brak kontroli autoklawów testami sporowymi.

Przykłady z literatury cytowanej przez CDC to przeniesienie wirusa zapalenia wątroby typu B między pacjentami po zabiegu chirurgii stomatologicznej (opis z 2007 roku), w przenośnej klinice dentystycznej w Wirginii Zachodniej (2009) oraz wirusa typu C w gabinecie w Oklahomie (dochodzenie z 2013 roku). To rzadkie zdarzenia, ale pokazują, po co są procedury opisane niżej.

Jakie zakażenia mogą przenosić się w gabinecie stomatologicznym?

Najwięcej uwagi poświęca się wirusom przenoszonym przez krew: wirusowi zapalenia wątroby typu B i C (WZW B i WZW C, potocznie żółtaczce) oraz HIV. Serwis szczepienia.pzh.gov.pl Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH podaje, że do zakażenia WZW B dochodzi między innymi przez kontakt z zakażoną krwią oraz przez niejałowy ostry sprzęt medyczny, czyli igły i narzędzia chirurgiczne skażone krwią osoby zakażonej.

Drugą grupę stanowią infekcje dróg oddechowych, przenoszone kropelkowo lub drogą powietrzną, na przykład przy kaszlu i kichaniu. Wytyczne CDC dotyczą też wody w unitach stomatologicznych, bo w długich, wąskich przewodach mogą namnażać się bakterie i tworzyć biofilm. Tabela zestawia główne ryzyka i sposoby ich ograniczania.

Jak sterylizuje się narzędzia stomatologiczne?

Narzędzia stomatologiczne wielokrotnego użytku po każdym pacjencie najpierw się czyści, a dalszy sposób ich przygotowania zależy od zastosowania i instrukcji producenta; narzędzia chirurgiczne i końcówki stomatologiczne zawsze się potem sterylizuje. Według CDC narzędzia, które przechodzą przez tkanki miękkie lub kość, na przykład chirurgiczne i periodontologiczne, trzeba zawsze sterylizować w wysokiej temperaturze, a większość narzędzi stykających się z błoną śluzową, takich jak lusterka, również.

Po czyszczeniu narzędzia pakuje się do sterylizacji, a każdy pakiet opisuje się numerem cyklu, datą i urządzeniem, w którym go sterylizowano. Wskaźnik chemiczny w środku pakietu pokazuje, czy czynnik sterylizujący, na przykład para wodna, dotarł do narzędzi; jeśli kolor się nie zmienił, narzędzi się nie używa. Przed otwarciem sprawdza się, czy opakowanie nie zostało uszkodzone.

CDC zaleca kontrolę skuteczności sterylizacji trzema rodzajami wskaźników: mechanicznymi (zapis ciśnienia, temperatury i czasu), chemicznymi i biologicznymi. Wskaźniki biologiczne, czyli testy sporowe z bardzo odpornymi przetrwalnikami bakterii, są najbardziej uznaną metodą i powinny być stosowane co najmniej raz w tygodniu, a wyniki i serwis urządzeń się dokumentuje.

W Polsce obowiązki te wynikają z ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1675; stan prawny na 24 października 2026 r.). Jej art. 11 nakazuje opracować, wdrożyć i nadzorować procedury zapobiegające zakażeniom, w tym dekontaminacji wyrobów medycznych, powierzchni i urządzeń, stosować środki ochrony indywidualnej i prowadzić kontrolę wewnętrzną, a art. 12 wymaga dokumentowania tych działań.

Co w gabinecie jest jednorazowe, a co wielorazowe?

Jednorazowe są wyroby, które producent oznaczył do jednego użycia: według CDC używa się ich u jednego pacjenta, a potem wyrzuca. Dotyczy to igieł i strzykawek, a przy znieczuleniu stomatologicznym także igły i karpuli (ampułki) ze środkiem znieczulającym, których nie wolno użyć u kolejnego pacjenta.

Wielorazowe są między innymi narzędzia ręczne i końcówki stomatologiczne, czyli potocznie wiertarki. CDC podkreśla, że końcówki, łącznie z silnikami wolnoobrotowymi i wielorazowymi kątnicami do profilaktyki, trzeba po każdym pacjencie sterylizować w wysokiej temperaturze, a nie tylko dezynfekować powierzchniowo, bo ich wnętrze może zanieczyścić się materiałem od pacjenta.

Strzykawkę do karpul również czyści się i sterylizuje przed użyciem u kolejnego pacjenta. Czujniki do cyfrowych zdjęć wewnątrzustnych osłania się jednorazową barierą i przygotowuje między pacjentami zgodnie z instrukcją producenta: CDC przewiduje czyszczenie oraz sterylizację lub dezynfekcję wysokiego stopnia. Jeśli czujnik nie toleruje tych metod, CDC zaleca co najmniej osłonę oraz czyszczenie i dezynfekcję środkiem o pośrednim poziomie działania.

Jak gabinet dba o wodę, powierzchnie i ochronę osobistą?

Woda z unitu, która chłodzi wiertło i płucze usta, według CDC powinna mieć jakość wody pitnej, czyli zawierać nie więcej niż 500 jednostek tworzących kolonie (CFU) bakterii heterotroficznych w mililitrze. Same zbiorniki na wodę nie wystarczą; potrzebne są systemy uzdatniania i kontrola według instrukcji producenta, a przy zabiegach chirurgicznych używa się jałowej soli fizjologicznej lub jałowej wody.

Powierzchnie przy fotelu osłania się barierami wymienianymi po każdym pacjencie albo czyści i dezynfekuje między pacjentami. Podstawą są standardowe środki ostrożności, które według CDC obowiązują przy każdym pacjencie, niezależnie od tego, czy wiadomo o jego zakażeniu. Obejmują one:

• Higienę rąk, którą CDC nazywa najważniejszym sposobem zapobiegania szerzeniu się zakażeń.
• Środki ochrony osobistej, na przykład rękawiczki, maseczki i okulary.
• Higienę oddechową, czyli zasłanianie ust i nosa przy kaszlu oraz maseczki dla kaszlących.
• Bezpieczne postępowanie z ostrymi narzędziami i bezpieczne wstrzyknięcia.
• Jałowe narzędzia i wyroby oraz czyste, zdezynfekowane powierzchnie.

Czy warto zaszczepić się przeciw WZW typu B?

Szczepienie przeciw WZW typu B chroni przed zakażeniem niezależnie od miejsca, w którym mogłoby do niego dojść. Serwis szczepienia.pzh.gov.pl podaje, że w Polsce szczepienie przeciw WZW B jest obowiązkowe dla niemowląt oraz określonych, wcześniej niezaszczepionych grup ryzyka, między innymi osób zakażonych wirusem zapalenia wątroby typu C (HCV) i osób wykonujących zawód medyczny narażonych na zakażenie. Innym nieuodpornionym osobom szczepienie jest zalecane; właściwy schemat ustala lekarz.

Osobom zdrowym wystarczą 3 dawki szczepionki w schemacie 0, 1 i 6 miesięcy, a pełny cykl szczepienia zapewnia długotrwałą odporność (strona zaktualizowana 5 stycznia 2026 r.). Jeśli nie wiesz, czy byłeś szczepiony, zapytaj lekarza rodzinnego. CDC zaleca też, by gabinet miał program szczepień personelu, obejmujący między innymi WZW B.

O co możesz zapytać w gabinecie?

Masz prawo do świadczeń udzielanych w warunkach odpowiadających wymaganiom fachowym i sanitarnym (art. 8 ustawy o prawach pacjenta), więc pytanie o higienę jest zwykłą częścią rozmowy z lekarzem. Możesz zapytać na przykład:

• Czy narzędzia do mojego zabiegu są w opisanych pakietach po sterylizacji i czy zostaną otwarte przy mnie?
• Czy końcówki stomatologiczne są sterylizowane po każdym pacjencie?
• Jak gabinet kontroluje skuteczność sterylizacji, na przykład testami sporowymi?
• Czy igła, karpula i inne wyroby jednorazowe są otwierane tylko dla mnie?
• Jak uzdatniana jest woda w unicie?

Czy mówić dentyście o HIV albo WZW?

Tak, warto powiedzieć dentyście o zakażeniu HIV, WZW B lub WZW C, bo ta informacja służy bezpieczeństwu Twojego leczenia, a nie zmianie zasad higieny. Standardowe środki ostrożności stosuje się u wszystkich pacjentów, więc gabinet chroni innych tak samo bez względu na to, co powiesz.

Choroby wątroby, nerek i krwi mogą nasilać krwawienie, o czym przypomina ulotka szkockiego programu SDCEP dla pacjentów (2022). Lekarz uwzględnia je przy planowaniu zabiegów, a w razie potrzeby kontaktuje się z Twoim lekarzem prowadzącym.

Informacje o Twoim zdrowiu objęte są tajemnicą (art. 13 i 14 ustawy o prawach pacjenta, art. 40 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Gdy zwłoka mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia, lekarz ma obowiązek udzielić pomocy (art. 30).

Pytania o higienę w DentalBlue

W DentalBlue w Białymstoku zespół kliniczny tworzą lekarze dentyści, asystentki i higienistki; pytania o przygotowanie narzędzi i stanowiska możesz zadać przed rozpoczęciem zabiegu. Przed wizytą powiedz o chorobach, lekach i zakażeniach, także tych, które wydają się bez związku z zębami. Termin konsultacji można ustalić telefonicznie pod numerem 85 748 00 50, od poniedziałku do piątku od 8:00 do 20:00 i w soboty od 8:00 do 16:00, po polsku, angielsku, ukraińsku lub rosyjsku.