Co mówią przepisy UE o amalgamacie i czy nakazują usuwanie plomb?
Przepisy Unii Europejskiej zakazują zakładania nowych plomb amalgamatowych, ale nie nakazują usuwania tych, które już masz w zębach. Rozporządzenie (UE) 2017/852 w sprawie rtęci, zmienione rozporządzeniem (UE) 2024/1849, w art. 10 stanowi, że od 1 stycznia 2025 r. amalgamatu stomatologicznego nie można stosować w leczeniu, chyba że lekarz dentysta uzna to za absolutnie niezbędne z uwagi na szczególne potrzeby medyczne pacjenta.
Rozporządzenie reguluje stosowanie, handel i produkcję amalgamatu oraz jego odpady, ale nie nakazuje wymiany istniejących wypełnień. Najważniejsze daty zbiera tabela (stan na listopad 2026).
| Data | Co zmieniły przepisy UE |
|---|---|
| 1 lipca 2018 r. | Bez amalgamatu w zębach mlecznych, u dzieci poniżej 15 lat oraz u kobiet w ciąży i karmiących, poza absolutną koniecznością medyczną |
| 1 stycznia 2019 r. | Amalgamat tylko w kapsułkach; gabinety, w których usuwa się plomby amalgamatowe, muszą mieć separatory amalgamatu |
| 1 stycznia 2025 r. | Zakaz stosowania amalgamatu w leczeniu w całej UE, z wyjątkiem szczególnych potrzeb medycznych; zakaz wywozu |
| 30 czerwca 2026 r. | Koniec okresu przejściowego dla państw, w których amalgamat był jedynym materiałem refundowanym w co najmniej 90% |
| 1 lipca 2026 r. | Zakaz przywozu i produkcji amalgamatu, z tym samym wyjątkiem medycznym |
Czy trzeba wymieniać plomby amalgamatowe?
Nie, jeśli plomba jest szczelna, nie pękła i nie ma pod nią próchnicy. Amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) w zaleceniach z 2020 roku nie zaleca usuwania takich wypełnień u nikogo, także u kobiet w ciąży, matek karmiących i dzieci, chyba że lekarz uzna to za medycznie konieczne.
Unijny Komitet Naukowy ds. Pojawiających się i Nowo Rozpoznanych Zagrożeń dla Zdrowia (SCENIHR) w opinii z 2015 roku uznał, że nie ma ogólnego uzasadnienia dla usuwania klinicznie prawidłowych plomb amalgamatowych, z wyjątkiem osób z rozpoznaną alergią na jego składniki. Według SCENIHR obecne dowody nie wykluczają stosowania ani amalgamatu, ani materiałów alternatywnych.
Amalgamat to w około połowie wagi rtęć, a plomba uwalnia niewielkie ilości jej par (FDA). Usunięcie zdrowej plomby oznacza jednak niepotrzebną utratę tkanki zęba i chwilowy wzrost narażenia na pary rtęci. SCENIHR szacuje, że usunięcie plomb z 16 powierzchni zębów to jednorazowo około 40 µg rtęci, czyli tyle, ile wypełnienia amalgamatowe uwalniają łącznie w ciągu od 2,3 do 10 dni.
Kiedy wymiana plomby amalgamatowej ma sens?
Wymiana plomby amalgamatowej ma sens z tych samych powodów co wymiana każdego innego wypełnienia: gdy plomba pękła lub się ukruszyła, gdy jej brzeg jest nieszczelny albo gdy pod nią lub przy niej rozwinęła się próchnica wtórna. Ocenia to lekarz na badaniu, czasem ze zdjęciem.
Rzadszym powodem są reakcje miejscowe. SCENIHR opisuje zmiany liszajowate na błonie śluzowej w miejscu styku z plombą amalgamatową, które po wymianie wypełnienia, zwłaszcza przy dodatnim teście płatkowym na rtęć lub amalgamat, zwykle wyraźnie się poprawiały; w jednym z badań poprawę w ciągu 3 miesięcy stwierdzono u 28 z 30 osób. Brakuje jednak dowodów, że wymiana wszystkich plomb rutynowo pomaga każdemu pacjentowi z takimi zmianami.
| Sytuacja | Wymieniać? | Dlaczego |
|---|---|---|
| Plomba szczelna, bez próchnicy i dolegliwości | Nie | Zabieg zabiera zdrową tkankę i chwilowo zwiększa narażenie na rtęć |
| Plomba pęknięta, ukruszona lub wypadająca | Tak | Ząb jest nieszczelny, narażony na próchnicę i złamanie |
| Próchnica wtórna pod plombą lub przy jej brzegu | Tak | Próchnicę trzeba usunąć, a ubytek wypełnić od nowa |
| Zmiana liszajowata stykająca się z plombą, dodatni test płatkowy | Zwykle tak, po diagnostyce | Po wymianie takie zmiany zwykle się poprawiały |
| Szczelna plomba w ciąży lub podczas karmienia piersią | Nie, odłożyć | FDA odradza usuwanie nieuszkodzonych plomb w tych grupach |
| Ciemna plomba w widocznym miejscu, tylko ze względów estetycznych | Możliwe, jako świadoma decyzja | Koszt to część tkanki i chwilowe narażenie na pary rtęci |
| Niejasne objawy ogólne przypisywane rtęci | Nie jako metoda leczenia | Objawy łagodniały także bez usuwania plomb |
Jak przebiega ostrożne usuwanie amalgamatu z zębów?
Podczas usuwania plomby amalgamatowej uwalniają się pary rtęci, a ich ilość zależy od techniki pracy. SCENIHR wymienia czynniki, które mają na to wpływ: liczbę usuwanych naraz wypełnień, chłodzenie wodą, wydajność odsysania i użycie koferdamu, czyli gumowej osłony izolującej ząb od reszty jamy ustnej. Od 1 stycznia 2019 roku gabinety, w których usuwa się plomby amalgamatowe, muszą mieć separatory amalgamatu, od 1 stycznia 2021 roku każdy używany separator musi zatrzymywać co najmniej 95% jego cząstek, a odpady amalgamatu odbiera wyspecjalizowana firma (art. 10 rozporządzenia 2017/852).
- Przed zabiegiem lekarz ocenia, które plomby naprawdę wymagają wymiany, i ustala kolejność.
- Przy kilku plombach możesz zapytać o rozłożenie pracy na etapy, bo liczba usuwanych naraz wypełnień wpływa na ilość uwalnianej rtęci.
- Zapytaj, jak będzie izolowany ząb i jak odsysana będzie woda z resztkami materiału.
- Połknięcie drobnego okruchu amalgamatu nie wiąże się według FDA ze znanym ryzykiem dla zdrowia; większe znaczenie ma wdychanie par rtęci.
Plomby amalgamatowe w ciąży i podczas karmienia piersią: wymieniać czy czekać?
W ciąży i w czasie karmienia piersią planową wymianę szczelnych plomb amalgamatowych lepiej odłożyć. FDA zalicza kobiety w ciąży, planujące ciążę i karmiące piersią do grup potencjalnie bardziej wrażliwych na rtęć, ale właśnie dlatego odradza usuwanie u nich nieuszkodzonych wypełnień, bo zabieg chwilowo zwiększa narażenie na pary rtęci.
SCENIHR zaleca, by leczenie odtwórcze w ciąży, tak jak każdą inną terapię, ograniczać do niezbędnego. Pęknięta plomba albo próchnica pod wypełnieniem to jednak powód do leczenia także w ciąży, a nowe wypełnienie wykonuje się z materiału bez rtęci: w UE amalgamatu nie stosuje się u kobiet w ciąży i karmiących od 2018 roku, poza absolutną koniecznością medyczną.
FDA podaje, że ilość rtęci w mleku kobiecym jest zwykle bardzo niska. Na każdej wizycie powiedz, że jesteś w ciąży lub karmisz, bo od tego zależy plan leczenia.
Czy detoks lub chelatacja po usunięciu amalgamatu mają sens?
Nie ma dowodów, że „detoks z rtęci” albo leki chelatujące pomagają osobom z plombami amalgamatowymi lub po ich usunięciu. W badaniu z losowym przydziałem i podwójnie ślepą próbą 50 pacjentów, którzy przypisywali swoje dolegliwości plombom, dostawało przez 5 dni lek chelatujący (sukcymer) albo placebo: lek zwiększył wydalanie rtęci z moczem, ale samopoczucie poprawiło się tak samo w obu grupach (Grandjean i wsp., 1997).
SCENIHR zwraca uwagę, że testy z lekami chelatującymi nie mają dodatkowej wartości diagnostycznej, a same leki mogą dawać istotne działania niepożądane. Dolegliwości przypisywane amalgamatowi łagodniały w cytowanym przez komitet badaniu po usunięciu plomb, ale także po programie prozdrowotnym bez ich usuwania. Z niejasnymi objawami, takimi jak zmęczenie czy bóle głowy, zacznij od lekarza rodzinnego i nie przyjmuj leków chelatujących bez jego zlecenia.
Czym zastąpić plombę amalgamatową?
Plombę amalgamatową zastępuje się materiałem bez rtęci: SCENIHR wymienia kompozyty, cementy szkłojonomerowe, ceramikę i stopy złota. Najczęściej jest to wypełnienie kompozytowe w kolorze zęba, a przy dużym ubytku z osłabionymi guzkami lekarz może zaproponować inlay lub onlay wykonany poza ustami albo koronę.
Według FDA materiały żywiczne wymagają usunięcia mniejszej ilości zdrowej tkanki niż amalgamat, mają kolor zęba i nie zawierają metali ciężkich, ale mogą uczulać, a ich trwałość w zębach bocznych, gdzie działają duże siły żucia, może nie dorównywać amalgamatowi. SCENIHR dodaje, że duże wypełnienia kompozytowe u osób z wysokim ryzykiem próchnicy zawodziły częściej niż amalgamat, dlatego przy dużej plombie w zębie trzonowym warto omówić z lekarzem także uzupełnienie wykonywane w pracowni.
Wymiana amalgamatu na NFZ i prywatnie: ile kosztuje?
Na NFZ usunięcie wypełnienia amalgamatowego jest osobnym świadczeniem gwarantowanym, wykonywanym przy leczeniu zęba, na stanowisku wyposażonym w separator amalgamatu; świadczenie dodano do wykazu 10 października 2022 r. (załącznik nr 10c). Nową plombę u dorosłego wykonuje się z cementu szkłojonomerowego, a w zębach przednich, od kła do kła, także z kompozytu chemoutwardzalnego.
Kompozyt światłoutwardzalny przysługuje na NFZ dzieciom i młodzieży do 18 lat w siekaczach i kłach oraz, przy wskazaniach medycznych, osobom z niepełnosprawnością: do ukończenia 16 lat niezależnie od stopnia, a od ukończenia 16 lat przy stopniu umiarkowanym lub znacznym. Amalgamatu nie ma w wykazie materiałów (t.j. Dz.U. 2025 poz. 615, załącznik nr 11, stan na listopad 2026). Gabinety z umową wskazuje wyszukiwarka NFZ „Gdzie się leczyć”.
Prywatnie cena wymiany zależy głównie od tego, ile powierzchni zęba obejmie nowe wypełnienie. W opublikowanym cenniku DentalBlue „Wypełnienie jednopowierzchniowe” kosztuje 300 zł, a „Inlay/Onlay kompozytowy” 1 200 zł; pozostałe pozycje pokazuje tabela. Ostateczny zakres i koszt lekarz ustala na konsultacji, a ceny mogą się zmienić.
| Pozycja w cenniku kliniki | Cena |
|---|---|
| Wypełnienie jednopowierzchniowe | 300 zł |
| Wypełnienie dwupowierzchniowe | 350 zł |
| Wypełnienie trzypowierzchniowe | 400 zł |
| Wypełnienie więcej niż trzech powierzchni | 500 zł |
| Inlay/Onlay kompozytowy | 1 200 zł |
| Znieczulenie | 60 zł |
| Zdjęcie wewnątrzustne | 60 zł |
Wymiana plomb amalgamatowych w DentalBlue w Białymstoku
W DentalBlue w Białymstoku ocena i wymiana starych wypełnień należy do stomatologii zachowawczej, a zdjęcia wewnątrzustne i pantomogram wykonuje własna pracownia radiologiczna kliniki. Na „Wizycie bez bólu” (300 zł) lekarz wykonuje zdjęcie panoramiczne, bada zęby i przygotowuje pisemny plan leczenia, w którym może wskazać, które plomby wymagają wymiany, a które nie. Z bólem lub pękniętą plombą możesz zgłosić się na „Wizytę z bólem” (340 zł), która obejmuje zniesienie bólu.
DentalBlue leczy prywatnie według opublikowanego cennika, a w ramach NFZ udziela leczenia w znieczuleniu ogólnym uprawnionym pacjentom. Klinika mieści się przy ul. Kazimierza Pułaskiego 35 w Białymstoku, przy skrzyżowaniu ze Wspólną; przystanek „Pułaskiego/Wspólna” z liniami 16, 23 i 26 jest 50 m od wejścia. Jest czynna od poniedziałku do piątku od 8:00 do 20:00 i w soboty od 8:00 do 16:00.
Zarejestruj się telefonicznie: 85 748 00 50 (rozmowa po polsku, angielsku, ukraińsku lub rosyjsku). Powiedz, że chcesz ocenić stare plomby amalgamatowe, czy coś boli lub pękło oraz czy jesteś w ciąży lub karmisz piersią. Na wizytę zabierz:
- wcześniejsze zdjęcia zębów, jeśli je masz;
- listę przyjmowanych leków;
- wynik testu płatkowego, jeśli masz rozpoznaną alergię na rtęć lub inne metale;
- informację o chorobach nerek lub układu nerwowego, które FDA wymienia wśród czynników zwiększonej wrażliwości na rtęć.
Najczęstsze pytania
Czy plomby amalgamatowe są szkodliwe dla zdrowia?
Plomba amalgamatowa uwalnia niewielkie ilości par rtęci, ale SCENIHR uznał w 2015 roku, że obecne dowody nie wykluczają jej stosowania, a reakcje miejscowe i alergie zdarzają się rzadko. Dlatego zdrowej, szczelnej plomby nie usuwa się profilaktycznie.
Czy amalgamat jest zakazany w Polsce?
Tak. Unijne rozporządzenie w sprawie rtęci obowiązuje w Polsce bezpośrednio: od 1 stycznia 2025 r. amalgamatu nie stosuje się w leczeniu stomatologicznym poza szczególnymi potrzebami medycznymi ocenionymi przez dentystę. Zakaz nie obejmuje plomb, które już są w zębach (stan na listopad 2026).
Ile kosztuje wymiana plomby amalgamatowej?
W cenniku DentalBlue nowe wypełnienie kosztuje od 300 zł („Wypełnienie jednopowierzchniowe”) do 500 zł („Wypełnienie więcej niż trzech powierzchni”), a „Inlay/Onlay kompozytowy” 1 200 zł. Ostateczny koszt lekarz ustala po badaniu.
Czy wymiana amalgamatu jest na NFZ?
Tak, gdy jest częścią leczenia zęba: usunięcie wypełnienia amalgamatowego jest świadczeniem gwarantowanym, a nową plombę u dorosłego wykonuje się z cementu szkłojonomerowego, w zębach przednich także z kompozytu chemoutwardzalnego. Stan prawny na listopad 2026.
Czy można wymienić wszystkie plomby amalgamatowe na jednej wizycie?
Liczba usuwanych naraz wypełnień wpływa na ilość uwalnianej rtęci (SCENIHR), a każda wymiana kosztuje część tkanki zęba. Sensowniej jest wymieniać tylko plomby, które tego wymagają, w kolejności ustalonej z lekarzem.
Czy w ciąży można wymienić plombę amalgamatową?
Szczelnej plomby w ciąży się nie wymienia, bo FDA odradza usuwanie nieuszkodzonych wypełnień amalgamatowych u kobiet w ciąży i karmiących. Pękniętą plombę lub próchnicę leczy się także w ciąży, materiałem bez rtęci.
Czy po usunięciu amalgamatu trzeba robić detoks?
Nie. W badaniu z placebo lek chelatujący zwiększał wydalanie rtęci, ale nie poprawiał samopoczucia bardziej niż placebo (Grandjean i wsp., 1997), a SCENIHR ostrzega przed działaniami niepożądanymi takich leków.
Źródła
- EUR-Lex: rozporządzenie (UE) 2017/852 w sprawie rtęci, art. 10, tekst skonsolidowany ze zmianą (UE) 2024/1849 (2024)
- FDA: Information for Patients About Dental Amalgam Fillings (2020)
- SCENIHR, Komisja Europejska: The safety of dental amalgam and alternative dental restoration materials for patients and users, opinia (2015)
- Grandjean P i wsp., J Occup Environ Med: chelatacja u pacjentów z objawami przypisywanymi amalgamatowi, badanie z placebo (1997)
- Dz.U. 2025 poz. 615: rozporządzenie MZ w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu leczenia stomatologicznego, tekst jednolity, załączniki nr 10c i 11 (2025)
- DentalBlue: cennik (2026)
Artykuł informacyjny. Nie zastępuje konsultacji, a decyzje o leczeniu zapadają podczas wizyty.




